در زندگى دیگر امامان نیز، گردشگریهاى ثمربخش و سازنده بسیار دیده مىشود و جامعه اسلامى معاصر آنان از سیر و سفر براى رشد کمالات انسانى و غنى ساختن فرهنگ جامعه بهره مىبردند. از یاوران امام زمان به عنوان (المرابط السیاح) مجاهدان جهانگرد یاد شده که نشانگر آن است که حکومت جهان و کارگزارى ملیتها و هماهنگى فرهنگهایى گوناگون آشنایى عمیق با تاریخ و جغرافیا و فرهنگها را ایجاب مىکند و یاران امام با گردش در کرانههاى جهان خود رابراى خدمت به اسلام آماده مىسازند. ۵.
۱ - دیدار با علماى ملل و نحل در روایتى امام صادق (علیه السلام) فرموده است: امام حسن مجتبى در زمان حکومت امیرمؤمنان، به خواهش سلطان روم براى تحقیق پیرامون پارهاى مسائل کلامىمیان اسلام و مسیحیت به روم سفر کرد. امام در این سیاحت پارهاى از عقاید اسلام را براى ترسایان رومىبرشمرد. حاکم روم، پیکرههایى از پیامبران و کشورگشایان گذشته بشریت راکه نیاکان او به یادگار داشتند، به حضرت نشان داد و خواهان شناسایى آنان شد. امام یکایک آن پیکرهها را شناسایى کرد.
این سفر تاثیر بسیارى در نگرش رومیان نسبت به اسلام علوى به جاى گذاشت. امام باقر (علیه السلام) نیز در زمانى که به فرمان هشام بن عبدالملک از مدینه به شام رفت، از فرصتهاى به دست آمده استفاده فراوان برد و در گوشه و کنار آن سرزمین به گشت وگذار پرداخت. امام باقر به همراه امام صادق(علیه السلام) در آن جا به میان مردم مىرفت و به آنان که سالها از تماس با خاندان رسالت محروم بودند، آگاهى مىبخشید. روزى امام در میان شامیان نشسته و به پرسشهاى آنان پاسخ مىداد، دید گروهى از ترسایان به سویى در حرکتند.
گفته شد آنان در این کوهسار دانشمند بزرگى دارند که یاران حواریون عیسى را درک کرده است و سالى یک بار به پیش او رفته و مشکلات خود را از او مىپرسند. امام فرمود: باید به نزد او برویم. سپس حضرت لباسى مانند نصارا پوشید و سررا با لباس خود پوشاند و به طور ناشناس در میان ترسایان بر آن عالم مسیحى وارد شد. آن دانا مرد که از پیرى ابروانش به روى دیدگانش فرو افتاده بود، درجمع مردم امام را ناآشنا تشخیص داد و پس از آن که دانست او از ترسایان نیست، پرسشهایى را با امام در میان گذاشت و پاسخ شنید.
سپس امام پرسشهایى را از او کرد که وى در جواب فرو ماند. این گفت وگو، در روان حقیقت جوى آن پیر جهاندیده تاثیر مثبتى بر جاى گذاشت. به گزارشى به دست امام مسلمان شد. در زمان هارون گروهى از دانشمندان اسلامىبراى دیدار و مذاکره مذهبى به یکى از کشورهاى غیرمسلمان سفر کردهاند. ۵.
۲ - سفرهاى سیاحتى تجارتى سفرهاى تجارتى بخش دیگرى از سیاحتهاى مسلمانان در آن دوره بوده است. با گسترش اسلام در شرق و غرب عالم. تجار، مهم ترین وسیله ارتباط فرهنگى و رونق اقتصادى بودند. آنان به شهرهاى گوناگون سفر مىکردند. کالا مىبردند و کالا مىآوردند و بههمراه تجارت پیام و فرهنگ دین را به این و آن سو منتقل مىساختند. در میان یاران امامان، گروه بسیار بزرگى از تاجران بودند که برخى از آنان افزون بر سفر به بلاد اسلامى به سرزمینهاى مشرکان که در تحت نفوذ دولت اسلامىنیز نبود سفر مىکردند.
از جمله آنان حماد سمندرى بود. او از یاران امام صادق بود. و زادگاهش سمندر، از توابع قفقاز و خزر، در نزدیکى گنجه کنونى. برخى از یارانم به من گفتند: اگر در سرزمین آنان بمیرى در قیامت با مشرکان بر انگیخته خواهى شد. امام به من فرمود: اى حماد: تو در آن سرزمین از ولایت ما سخن به میان مىآورى. گفتم: آرى. فرمود: در سرزمین اسلام نیز آزادانه مىتوانى از اهل بیت دفاع کنى. گفتم:خیر. او از سفر دریایى وحشت داشت که امام او را تشویق به این سفر کرد.
شقیق بلخى از هواداران امام کاظم، در آغاز کار داراى ثروت و مکنتى فراوان بود و سفر تجارى بسیار داشت. او کالاهایى را از سرزمین اسلام به بلاد ترکان کههنوز مشرک بودند مىبرد. در این دوره، تجار نقش بارزى در گسترش اسلام در میان مشرکان ایفا کردهاند. در زمان خلافت معتصم عباسی ، بخشى از سرزمین کشمیر توسط تجار مسلمان، به اسلام گرویدند. ۵.
۳ - سیاحتهاى تفریحى در سیره مسلمانان آن روز، چونان امروز، مردم براى آرامش روح و روان به سرزمینها و واحههاى خوش آب و هوا سفر مىکردند. این سیره مورد رضایت امامان(علیه السلام) بود. در زندگى خود امامان سیاحتهاى تفریحى هر چند اندک و کوتاه، دیده مىشود. امام صادق(علیه السلام) براى تنزه و استراحت گاه دور از خانه به سر مىبرد و امام رضا (علیه السلام) براى آرامش روح و جسم، بههمراه کسان خود راهى سرزمین دیگر مىشد. ۵.
۴ - سفرهاى زیارتى و سیاستى زیارت پدیدهاى است دینى که جهان طبیعت را به عالم بالا و رهرو را به جماعت مومنان پیوند مىدهد و رابطه رهرو و رهبر را پایدارتر مىسازد. زائر با نزدیک ساختن خود به جایگاه محبوب، با او تجدید پیمان مىکند. جادههاى ایمان رهروان هدف مند را به دور یکدیگر جمع و آنان را هماهنگ مىسازد، اندیشهها را در میانشان رواج داده و مؤمنان و موحدان را هم پیمان مىسازد. زائر با دیدن نمادهاى دینى و یا زیارت شهیدانى که در راه ایمان و پاکى به خاک افتادهاند، خ.
ر. ب. آرمانهاى آنان نزدیک ساخته و با زیارت پیشوایان دین با آنان تجدید دیدار و بیعت مىکند. مسلمانان در زمان پیامبر افزون بر زیارت آن حضرت به زیارت شهدا مىرفتند و پس از پیامبر مزار او میعادگاه مسلمانان بود. مکانهایى را که پیامبر تردد مىکرد کاوش مىکردند. هرجا حضرت نماز خوانده بود براى تبرک نماز مىگزاردند. مسلمانان پس از پیامبر به سرزمین حدیبیه سفر مىکردند و در کنار آن درختی که بیعت رضوان در آن جا انجام گرفت، نماز مىخواندند. پیروان اهل بیت، افزون بر زیارت پیامبر به دیدن امامان و یا زیارت مزارشان مىشتافتند، مسائل دینى را از ایشان پرسیده و واجبات مالى خود را ادا مىکردند و خط مشى سیاسى خود را از آنان الهام مىگرفتند. ۵.۴.
۱ - زمان شروع از دوران امام سجاد تا زمان غیبت، جادهها همواره شاهد عبور کاروانهاى زائران بوده است و این اعتقاد در میان شیعیان ریشه داشته که حج با زیارت امام کامل مىگردد. شیعیان پس از سفر حج زیارت پیامبر و امامان را ازیاد نمىبردند. دوران امام باقر و صادق شاهد گسترش این سفرها بوده است. با آمدن امام رضا(علیه السلام) به خراسان ، شیعیان از خراسان و عراق و حجاز در مرو به زیارت امام مىرفتند. دعبل خزاعی از کسانى است که از بغداد به دیدار امام رفت و مدتى در کنار حضرت ماند.
در دوره امام حسن عسکری نیز پیروان اهل بیت، بویژه ایرانیان و خراسانیان به صورت گروهى به دیدار امام شتافتهاند. از آن سو، امامان نیز با بودن زمینه و شرائط، به دیدار پیروان خود مىرفتند و با حضور در محافل ایشان، از آنان بازدید مىفرمودند. پس از شهادت امامان مزارشان میعادگاه شیعیان بود. بویژه زیارت امام حسین (علیه السلام) نماد مبارزه با ستم شمرده مىشد. مردم از هر سو به کربلا مىرفتند و هیچ مانعى آنان را از این سفر نمىتوانست باز دارد.
امامان، امام حسین را زیارت مىکردند و موالیان آنان نیز با زیارت کربلا با آرمانهاى شهیدان نینوا تجدید بیعت مىکردند. از این روى، ستمکاران اموى احساس خطر کردند و با جعل روایتهایى از زبان پیامبر تلاش کردند مردم را از دیدار مشعلداران هدایت و آزادى باز دارند و در مرتبه بعد، یا دمانهاى اسلام و اهل بیت را از روى زمین بزدایند. محمد بن شهاب زهری از پیامبر روایت کرده است: (لاتشد الرجال الاّ الى ثلثة مساجد، المسجد الحرام و مسجدى و مسجد بیت المقدس و ان الصخرة التى یروى ان رسول اللّه وضع قدمه علیها تقوم لکم مقام الکعبه.) بار سفر بسته نمىشود، مگر براى سه مسجد: مسجد الحرام و مسجد خودم و مسجد اقصی و همانا سنگى که روایت مىشود که پیامبر قدمش را در هنگام معراج بر آن نهاده، براى شما جایگزین کعبه است.
این حدیث در تعبیرهاى گوناگون در کتابهاى روایى اهل سنت وارد شده است و گروهى از اهل سنت آن را دلیل نامشروع بودن زیارتهاى بزرگان دین به جز سفر به این سه مسجد دانستهاند. شواهد دلالت دارد که این روایت از حدیثهاى جعلى است که در زمان بنى امیه براى هدفهاى سیاسى دستگاه خلافت درست شده است. زهرى از کارگزاران و حامیان عبدالملک مروان بوده است. پس از تسلط عبدالله بن زبیر بر مکه، عبدالملک مروان براى این که مردم به زیارت کعبه نروند و عبدالله زبیر افکار آنان را از بنی امیه جدا نکند، این حدیث منسوب به پیامبر در میان شامیان منتشر شد و مبلغان اموى آن را به سرتاسر سرزمین اسلامى رساندند، تا بدین وسیله مردم به جاى آن که با نا امنى راههها و جنگ، به مکه روند آهنگ بیت المقدس کنند و ثواب زیارت مکه بدون درد سر برایشان فراهم گردد.
یعقوبى در این باره چنین گزارش داده است: (عبدالملک مروان، بر اثر آن که مکه در تصرف عبدالله زبیر بوده، شامیان را از سفر مکه باز داشت. مردم بى تاب شدند و گفتند. ما را از زیارت واجب باز مىدارى؟ گفت: این محمد بن شهاب زُهرى است که از پیامبر روایت مىکند: مسلمانان تنها به سوى سه مسجد کوچ کنند: مسجدالحرام، مسجد من و مسجد اقصى و آن سنگی که پیامبر قدمش را بر آن گذاشته جاى کعبه را مىگیرد. سپس عبدالملک، گنبدى را بر فراز صخره بنا نهاد و بر آن پردههاى ابریشمی آویخت و براى آن کلید دار تعیین کرد و به مردم گفت در اطراف آن طواف کنند.
در حالى که در عرف و فرهنگ اسلامى هیج نقطهاى در دنیا جایگزین سنگ کعبه و حجرالاسود نمىشود.) پیامدهاى ناگوار کار عبدالملک منحصر به دوران بنى امیه نبود. بلکه وارد فرهنگ اسلامى شد تا آن جا که آثار آن را در قرن پنجم نیز مشاهده مىکنیم. ناصر خسرو ، درگزارش خود از بیت المقدس در قرن پنجم، مىنویسد: (بیت المقدس را اهل شام و آن طرفها قدس گویند و از اهل آن ولایات کسى که به حج نتواند رفتن در همان موسم به قدس حاضر شود و به موقف بایستد و قربانی عید کند.) ۵.۴.
۲ - هدفهاى زیارتى مسلمانان دیدن آثار به جاى مانده پیامبر و صحابیان، از هدفهاى زیارتى مسلمانان بود. بسیارى از مسلمانان به این کار اعتراض کردند و بر آن پاى مىفشردند که این آثار و خانهها بسان روز نخست استوار ماند و نمادهاى اسلام حفظ شود، به گزارش یعقوبى: (ولید به عمر بن عبدالعزیز ، حاکم مدینه نوشت: مسجد پیامبر خراب و خانههاى پیرامون آن، از جمله سراهاى زنان پیامبر داخل در مسجد گردد. من آن جا بودم که نامه ولید خوانده مىشد که در آن امر شده بود: خانههاى پیامبر در مسجد داخل شود.
مردم را مثل آن روز گریان ندیده بودم. سعید بن مسیب در آن روز چنین مىگفت: به خداى سوگند، آرزو داشتم خانهها را به حال خود گذارند تا مردم مدینه و زائران سرزمینهاى دور دست ببینند که پیامبرش در زندگى به چه بسنده کرده است. تا این مطلب مردم را از افزون طلبى و تفاخر، به پارسایى و ساده زیستى وادارد. پیروان اهل بیت، بویژه مردم ایران براى یاد بود امام در مناطق عبور حضرت یادمانها و قدمگاههایى را بر پاى داشتند و به دیدن جاهاى گذر امام مىآمدند. امام در نیشابور در منطقه کهلان در چشمهاى غسل کرد. ۵.
۵ - دیدن آثار باستانى در نگاه دین باوران روزگار امامان آثار باستانى منبع معرفت و عبرت و مایه کسب دانش تلقى مىشد و مسلمانان براى دیدن آثار گذشته به سرزمینهاى دور دست سفر مىکردند و هیچ گونه مخالفتى از سوى امامان نسبت به این گونه سیاحتها و یا بازدید از شهرهاى مخروبه باستانى دیده نمىشود. امامان خود براى آگاهى از تاریخ باستان در کاوش بوده و اطلاعات ذى قیمتى از شهرها و آثار گذشتگان در اختیار داشتند و در مواردى از آثار معابد و مساجد انبیاء بازدید کردهاند.
امام باقر(علیه السلام) با مردى از اهالى یمن پیرامون اوضاع جغرافیاى یمن، خاستگاه تمدن قوم سبا و… گفت وگو کرد. امام از مناطقى نام برد که رویدادى از تاریخ گذشتگان در آن به وقوع پیوسته است. مرد یمنى از آگاهیهاى امام درباره یمن به شگفت آمد و اظهار داشت، شما چه قدر با این مناطق آشنایى دارید. اینک چند نمونه از سفر مسلمانان و ائمه براى بازدید از آثار گذشتگان: ۵.
۶ - بازدید از شهرى در مغرب در زمان امام سجاد، موسی بن نصیر عبدی کارگزار عبدالملک مروان در اندلس، به عبدالملک گزارش کرد که مردم این جا از شهرى باستانى گفت وگو مىکنند که در این منطقه وجود دارد و مىگویند به دست سلیمان بن داود بنا شده و آثار بسیارى از گذشتگان در آن دیده مىشود. من علاقه مند دیدن این شهرم، ولى این سفر نیازمند هزینههاى بسیار است. عبدالملک فرستادهاى به مغرب فرستاد تا همراه موسى از آن شهر بازدید کنند. موسى از آن شهر دیدن کرد و شگفتیهاى در آن دید کرد. زهری آن سخنها را با امام سجاد مطرح ساخت. امام فرمود: مقصود از آن مهدى است. ۵.
۷ - دیدن از جایگاههاى نماز و منزلگاه پیامبر ائمه(علیهم السلام) و یاران، به مناطقى که پیامبر در آن جا نماز گزارده و یا اردوگاه سپاهیان اسلام در آن جا بوده سفر مىکردند و در آن جا بازدید کرده و براى تبرک نماز مىگزاردهاند. ۵.۷.
۱ - مسجد سهله مسجد سهله در کوفه از مناطق باستانى بوده که امامان و بسیارى از ابرار از آن دیدار کردهاند. امام صادق درباره این مکان فرموده است: (مسجد سهله، مکان استراحت ادریس پیامبر بوده و ابراهیم از آن جا آهنگ مبارزه با عمالقه کرده است. و داود از آن جا به جنگ جالوت رفته است. منصور او را به حضور طلبید و علت نالهاش را جویا گردید. وى گفت: تو میان خود و مردم فاصله انداخته اى و گوشهای تو براى شنیدن ناله داد خواهى ستمدیدگان بسته است.
تو میان خود و مردم با حصارهایى از گچ و آجر و درهاى آهنین فاصله انداختهاى و کارگزارانى ستمکار و رشوه خوار بر مردم چیرهاند. سپس آن مرد از تجربههاى خود درباره اداره جامعه و دادرسى مردم در دیگر نقاط جهان سخن گفت و از آنچه در سفر به چین دیده اظهار داشت: (من در گذشته پیوسته به سرزمین چین سفر مىکردم در آن جا حاکمىبود ناشنوا که گریه مىکرد. یکى از وزیران از سبب گریهاش پرسید. وى گفت: من از ناشنوایى خود گریه نمىکنم، ولى از آن نالانم که صداى داد خواهى ستمدیدهها را نمىشنوم.
ولى اگر ناشنوایم، ولى بیناییم برجاست. پس در میان مردم ندا کرد که تنها ستمدیدگان لباس سرخ بپوشند. وى از آن پس، سوار پیل مىشد و براى دادرسى مردم در هر سو گردش مىکرد. این سیرت مشرکى است که نسبت به مردم خود چنین مهربان است.) این ماجرا شاهد ارتباط فرهنگى میان دنیاى اسلام و سرزمین چین در آن روزگار است و این مطلب که سیاحان مىتوانند حاملان تجربههاى سیاسى و اجتماعى ملتها به یکدیگر باشند. در زمان امام صادق نیز این رویه رایج بود.
در ماجراى بناى بغداد منصور دوانیقى قصد آن کرد که ابزار و لوازم مدائن را به بغداد منتقل کند و با سنگ و آجر و چوبهای آن مدینة السلام را بنا کند، خالد بن برمک او را از این کار بازداشت. خالد سه دلیل براى مخالفت خودآورد: (۱ . ایوان مدائن دلیل حقانیت اسلام است. هر کس شکوه و عظمت آن را ببیند مىفهمد که تمدن و قدرت ساسانیان را جز پیامبرى راستین نمىتواند از میان ببرد. ۲ .
۳ . زیان خراب کردن آن بیش از سود آن است. منصور به خالد گفت: تو به سوى ایرانیان گرایش دارى. سپس بدون توجه به افکار عمومى به خراب کردن آن مشغول شد. چون یک سوم آن را از میان برد متوجه گفته خالد شد و از آن کار دست بازداشت.) ۵.۷.
۴ - شهر باستانى تَدْمُر تدمر شهرى باستانى بوده است در سوریه فعلى، که با امپراطورى رومانى روابط نزدیکى داشته و قرار گرفتن آن بر راه تجاری… آن را ثروتمند و با شکوه کرده بود. این شهر پیش از اسلام بر اثر حوادثى رونق خود را از دست داده و سرانجام به تصرف مسلمانان درآمد. و آثار فراوان از حجاریها و مجسمهها و بناهاى مدرن را از عظمت بربادرفته خ. ر. ب. مشاهده مردم گذاشت. مسلمانان از آن بازدید مىکردند و به دیده عبرت در آن مىنگریستند.
از جمله، ذوالنون مصرى از مسلمانان معاصر امام کاظم ، بسیار سیاحت مىکرد و از شهرها و سرزمینهاى فراوانى دیدن کرده بود. او در گردشگریهاى خود در صحرای سماوه روزى به بازدید تَدْمر رفت و در آن جا به دین آثار به جاى مانده از روزگار رونق و آبادانى این شهر مشغول گشت. او در میان خرابهها خانههایى را دید که یکدست از سنگ تراشیده شده بود. ذو النون ، به جست و جو و کاوش در میان خرابهها مشغول گشت. در میان سنگها به نوشتهاى برخورد، که حکایت مىکرد که یکى از علویان مخالف حکومت عباسیان، و هارون آن را نوشته است. ۵.۷.
۵ - خورنق و سدیر خورنق، قصرى بود در کنار حیره در روبه روى رود فرات که نعمان بن امرءالقیس آن را براى اقامت بهرام گور پسر یزدگرد بنا کرد. نعمان در پایان سازنده آن را از بین برد که در بین عرب ضرب المثل شد. این قصر که در شکوه و زیبایى بى مانند بود، در روزگار نعمان دوران عزت و اقتدار خود را مىگذراند، ولى سرانجام ساکنان آن مورد خشم شاهان ایران قرار گرفتند و از میان رفتند و آن بناها به ویرانه تبدیل شد در دوره اسلام، مسلمانان براى سیاحت و عبرت از تاریخ، گاه و بى گاه از آن سر مىزدند و ناپایدارى جهان ستم را با چشم مىدیدند.
(یکى از صالحان گفت: مرا به کوفه شغلى بود به خورنق و سدیر بگذشتم، سراهاى نعمان بن منذر را دیدم همه خراب گشته و از آن جز اطلال ورسوم چیزى دیگر نمانده، ساعتى براى اعتبار در آن جا توقف کردم آن گاه گفتم: این سکانک این چیرانک، این قطانک.) ۵.۷.
۶ - اهرام مصر گفت وگو از شگفتیها و دیدن چیزهاى شگفت انگیز، همواره از مسائل مورد علاقه مردم بوده و مسلمانان درمحافل خود از دیدنیها و شنیدههاى شگفت انگیز براى یکدیگر تعریف مىکردند و در شرایط ممکن براى دیدن آن سفر مىکردند و این کار از سفرهاى لغو و بیهوده به حساب نمىآمد. مسلمانان به آثار و خبرهاى شگفت انگیز امتهاى جهان علاقه مند بودند و تلاش داشتند از ویژگیهاى آن آگاه شوند. اهرام مصر از شگفتیهاى دنیاى آن روز بود. پس از گشوده شدن مصر توسط مسلمانان، اهرام مصر شگفتى همگان را برانگیخت و افرادى براى گشودن رمز و راز آن دست به کار شدند.
مأمون عباسی از افرادى بود که بدین کار رغبت داشت. او به مصر سفر کرد و فرمان داد در پیرامون اهران نقب زنند. افراد پس از تلاش بسیار موفق شدند به بخشى از آن دست پیدا کنند. در آن جا خانههایى بزرگ یافتند که جنازههایى را در خود جاى داده بود. سپس، گروه دیگرى از مسلمانان دست به کاوش زدند. بازدید از آرامگاه اصحاب رقیم: در قرآن کریم از اصحاب رقیم به بزرگى یاد شده و در روایات اسلامى درباره آنان براى مردم گفت وگو شده است. در دوره عباسیان چنین شهرت یافته بود که اصحاب رقیم در سرزمین روم قرار دارند.
واثق با اللّه، محمد بن موسی خوارزمی ستاره شناس، را با عده یى به بیزانس فرستاد تا درباره محل غارى که مىگویند اصحاب رقیم در آن جا مدفون شدهاند، تحقیق کند و خوارزمىبه سرزمین روم رفت و همراه راه بلدهایى که بزرگ روم با اوهمراه کرده بود به کوهى که اصحاب رقیم در آن جا بودند، رفت و پیرامون جسدهایى که به عنوان اصحاب رقیم به او نشان دادند تحقیق کرد. این قبرها در روستاى خرمه میان عمّوریه و نیقیه قرار داشتند. ۵.۷.
۷ - آثار ذوالقرنین درقرآن کریم و روایات اسلامى از ذو القرنین بسیار یاد شده است. قرآن از او چنین یاد کرده که در سیاحت خود، در نقطهاى از جهان براى جلوگیرى از تجاوز اقوامى مهاجم، به نام یأجوج و مأجوج به مردمان مجاور خود سدى پولادین ساخت. و نیز در متون اسلامى، درباره ظلمات و سرزمین تاریک که اسکندر در پى یافتن آب حیات وارد آن شد، گفت وگو شده است. در این که آن سد کجاست و آیا هم اکنون وجود دارد، همواره میان مسلمانان گفت وگو بوده است و نیز در این که آیا ذوالقرنین همان اسکندر مقدونى است یاخیر و این که سرزمین تاریک در کجاست، موضوع بحث افراد کنجکاو بوده است.
در دوره امویان، مسلمة بن عبدالملک بن مروان در روزگار حکومت برادرش یزید بن عبدالملک، فرمانده سپاه بود و با رومیان نبرد کرد. گویند به سبب خاموش شدن مشعلى کههمراه داشت از این کار دست کشید. واثق بالله، براى تحقیق درباره سدّ یأجوج و مأجوج، شخصى به نام سلاّم ترجمان را با پنجاه جوان قوى و مخارج هنگفت به منطقه دربند و خزر فرستاد، آنان در سفرى دراز که بیست و هشت ماه طول کشید، در بازگشت از سدى پولادین و مردمانى به نام یأجوج و مأجوج خبردادند و تکهاى از بناى آن سد را به عنوان نمونه براى واثق باز آوردند.
برخى از طالبان آن چنان با سیر و سیاحت دمساز شدند که به رحّاله شهرت یافتند. عراق و حجاز و مصر و خراسان و ماوراء النهر و حتى مغرب شاهد تردد هزاران کاوشگر و مبلّغ بود. او، افزون بر سرزمین عرب، به مرو و نیشابور و… مسافرت کرد. او سرانجام به قم آمد و در این شهر ساکن شد. درباره مکحول بن ابى مسلم از روات ایرانى حدیث نوشتهاند: (او اهل ایران بود. مأمون، براى به دست آوردن کتابهاى حکماى یونانى کسانى را به دربار امپراطورى بیزانس، لئون ارمنى فرستاد و نیز براى آوردن استادى در هندسه از روم به ایران زحمتهاى فراوان متحمل شد. ۵.
۹ - تطبیق آموزهها با خارج بخشى از سیرو سیاحتهاى آموزشى براى برابرسازى آموزهها و دانشها با واقعیت خارجى آن صورت گرفته است، برخى از سیره نویسان و مورخان اسلامى، براى این که آموختههاى خود را تجربه کنند و از خطابه دور دارند، راهى سفر مىشدند و شهر به شهر و کوه به کوه به مناطق وقوع حوادث و جنگها مىشتافتند و در بستر رویدادها کاوش کرده و جایگاه دقیق دفن شهیدان و بزرگان را وارسى مىکردند. واقدى، نویسنده المغازى، چنین روشى داشت.
او براى گردآورى سِیَر و جنگهاى پیامبر سفر بسیار کرد: از مدینه به بغداد آمده از عراق به شام و سپس به عراق و خراسان. او براى نوشتن جزئیات حوادث، مناطق جغرافیایى و صحراها و کوهساران حجاز را در نوردید. او خود در این باره گفته است: (هرگاه فردى از فرزندان صحابه و یا فرزندان شهداء و یا از وابستگان آنان را مىدیدم از مدفن شهیدان و جایگاه شهادت آنان مىپرسیدم. هرگاه به من خبر مىداد، به سراغ آن جایگاه مىرفتم و از نزدیک مىدیدم.
من به (مریسیع) رفتم و بستر آن رویداد تاریخى را دیدم. هر غزوهاى را که از آن آگاهى داشتم به جایگاه وقوع آن مىشتافتم و آن را از نزدیک مىدیدم. گفتم قصد کجا دارى؟ گفت: مىخواهم تا به حُنین بروم و جایگاه آن ماجرا را از نزدیک ببینم.) شوق به تبلیغ و گسترش پیام قرآن، مسلمانان را در این برهه به سفرهاى بزرگ و خطیر کشاند. روایتهاى اهل بیت را در آن جا منتشر کرده و پیام علوى را در هر سو فریاد مىکردند. در فارس به خانه ابان بن ابى عیاش در نوبندجان وارد شد و مشغول تبلیغ شد.
چون نزدیکى وفاتش فرار رسید، اسرار اهل بیت را به ابان سپرد و از دنیا رخت بر بست. ابراهیم ثقفى، نویسنده کتاب مشهور (الغارات) در پى همین رسالت دشوار از عراق راه ایران پیش گرفت. وى درکوفه در دانش کلام کتابى به نام (المعرفة = شناخت) نوشت و مظلوم بودن اهل بیت را در آن یادآور شد. برخى کوفیان به او گفتند آن را رها کند و خ. ر. ب. رنج نیفکند. ابراهیم گفت: کدام سرزمین با اهل بیت و شیعه بیگانه ترند؟ گفتند اصفهان. او سوگند یاد کرد کتاب را جز در اصفهان منتشر نسازد.
او بار سفر به اصفهان بست و در آن جا مشغول تبلیغ شد. گروهى از قمیان به اصفهان آمدند که براى استفاده او را به قم ببرند. او نپذیرفت و کار در آن محیط پرخطر را مهم تر از کار در محیط آرام و بى خطر قم تشخیص داد. او در پوشش تاجر روغن ، در آن سرزمین دور دست که از دید حکومت عباسیان اندکى به دور بود، دانش و مظلوم بودن اهل بیت را به گوش علاقه مندان رساند.
منبع: (الملاحم والفتن)، سید بن طاووس، ص۲۰۲. موسسه الوفاء · (بحارالانوار)، ج۱۰، ص۱۳۶ · (بحارالانوار)، ج۱۰، ص۱۴۹ · (آشنایى با علوم اسلامى)، على اصغر حلبى، ص۲۲۷ · (بحارالانوار)، ج۷۲، ص۳۹۲ · (بحارالانوار)، ج۴۷، ص۱۰۰ · (سفینةالبحار)، ج۴، ص۴۷۱، (ماده شفیق) · ص۴۳۳، دار الکتب العلمیه · ج۸، ص۳۳۸ · ج۷، ص۵۲۷ · ج۲، ص۴۵۸، جاویدان · (سفینة البحار)، ج۴، ص۲۵۷، ماده (سلم) · (تاریخ الیعقوبى)، ج۲، ج۲۶۱، دار صادر · شماره ۱۱، ص۱۱، مقاله (پژوهشى در زندگى امام سجاد)، حضرت آیة اللّه خامنهاى · (سفرنامه حکیم ناصر خسرو قبادیانى مروزى)، ص۳۴، کتابفروشى زوار · حجرات/سوره۴۹، آیه۴ · (تاریخ الیعقوبى)، ج۲، ص۲۸۴ · ج۱، ص۵۰۰، دار صادر · (بحارالانوار)، ج۴۹، ص۱۲۳ · (بحارالانوار)، ج۱۷، ص۱۳۹ · (بحارالانوار)، ج۵۱، ص۱۶۵ · (المحاسن)، ص۳۶۶ · (بحارالانوار)، ج۱۱، ص۵۷ · (بحارالانوار)، ج۷۲، ص۳۵۱ · (سفینة البحار)، ج۸، ص۴۵، ماده مدن، به نقل از ربیع الابرار زمخشرى · (دائره المعارف بستانى)، ج۶، ص۷۹.
دارالمعرفة · (بحارالانوار)، ج۴۸، ص۱۸۱ · (جلاء الاذهان)، ج۵، ص۳۸۵ ـ ۳۸۶ · ج۳، ص۹۷، کتابخانه حضرت آیت اللّه مرعشى · (بحارالانوار)، ج۵۷، ص۲۴۰ · ج۱، ص۵۶۳، انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین · ترجمه دکتر حسین قره چانلو، ص۸۳، نشر نو · ص۳۷، امیرکبیر · ص۱۴۵، امیرکبیر · ج۱۲، ص۱۸۲ · (رجال النجاشى)، ج۱، ص۴۰۱، دارالاضواء · (منتهى الامال)، ج۲، ص۳۵۹ · (رجال النجاشى، ج۲، ص۳۲۱ · ج۱، ص۱۰۱، داراحیاء التراث العربى · (کارنامه اسلام)، ص۳۶ · (تاریخ بغداد)، ج۳، ص۲۱۶.
مریسیع، نام آبی است در ناحیه قُدید تا ساحل که غزوه بنی المصطلق در آن جا واقع شده بود · (تاریخ بغداد)، ج۳، ص۲۱۶. مریسیع، نام آبى است در ناحیه قُدید تا ساحل که غزوه بنى المصطلق در آن جا واقع شده بود · ج۲، ص۵۳، شماره ۵۱۵۷، مکتبة المرتضویّة · ج۲، ص۲۶، شماره ۴۸۱۹، مکتبة المرتضویّة · ج۲، ص۳۰، شماره ۱۸۱، مکتبة المرتضویّة · (رجال النجاشى)، ج۱، ص۳۴۰
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
