حکمت (اخلاق): نکوهش جربزه و جهل

جربزه را سفسطه نیز می‌نامند، یعنی حکمت آمیخته به دروغ و‌ اندوده به تزویر و منظور از جهل در این‌جا جهل بسیط است که بلاهت نیز نامیده می‌شود. گربز را به تعریب جربز و جربزه همان معرّب گربز است که گفته‌اند مرکب از گرگ و بز است، یعنی گرگ در صورت بز. جربزه حالتی است که در اثر آن، فکر از حدّ شایسته بیرون رفته و ذهن از راه راست منحرف شود، بلکه با این صفت همواره موشکافی‌هائی می‌کند که با واقع مطابق نیست و از حقّ پا فراتر می‌نهد و بر حقیقت ثبات و استقرار ندارد و چه بسا که در مسائل عقلی کارش به الحاد و فساد عقیده، بلکه به نفی خود حقایق کشانده شود - همانند سوفسطائیان - و در امور شرعی به وسواس بیانجامد. جهل بسیط از قبیل تفریط است و آن عبارت است از تهی بودن نفس از علم بدون اینکه خود را عالم بداند. و این‌گونه جهل در آغاز مذموم نیست زیرا تعلّم و یادگیری متوقّف بر آن است و چون نفس معتقد به جهل به معارف نباشد برای تحصیل آن جنبش و کوششی نمی‌کند و امّا ثابت و باقی ماندن بر آن از مهلکات بزرگ است. امام صادق (علیه‌السّلام) فرمود: عقل آن است که با آن کسب بهشت شود و عبودیت الهی به جای آید و راوی از هوش و زیرکی معاویه می‌پرسد که پس آن‌چه او داشت چیست؟ امام فرمود آن نکراء و شیطنت است که شبیه عقل است و عقل نیست. منبع: علم اخلاق اسلامی (ترجمه جامع السعادات)، ‌ ج۱، ص۱۱۰ · هزار و یک کلمه، ج۳، ص۲۸۵، بوستان کتاب، قم، چ سوم، ۱۳۸۱ش · علم اخلاق اسلامی (ترجمه جامع السعادات)، ‌ ج۱، ص۱۵۱ · علم اخلاق اسلامی (ترجمه جامع السعادات)، ‌ ج۱، ص۱۵۱ - ۱۵۲ · المحاسن، ج۱، ص۱۹۵