حیازت اموال پیدا شده (قواعد فقه): انواع اموال پیدا شده

اموال پیداشده‌ای که در تصرف هیچ‌کس نیست و مالک آن مجهول است، در فرض وجود شرایط خاصی که بیان خواهد شد، از مباحات محسوب می‌شوند و یابنده می‌تواند آن‌ها را حیازت و تملک کند. اموال پیدا شده دو گونه‌اند: اشیا و حیوانات. ۲. ۱ - اشیاء اشیای پیدا شده را در اصطلاح فقه « لقطه » می‌گویند. هر کس مالی پیدا کند که ارزشش کمتر از یک درهم (۶/ ۱۲ گرم نقره مسکوک) باشد، می‌تواند آن را حیازت کند و مالک آن گردد؛ اما اگر ارزش شی‌ء بیشتر از آن باشد باید برای رساندن شی‌ء به صاحبش اعلان کند و در صورتی که مالک آن پیدا نشد باید از جانب او صدقه داده شود. مستند فقهی این حکم، روایات وارد از ائمه (علیهم‌السّلام) است. در حقیقت آن بزرگواران موارد انطباق قاعده حیازت را بیان کرده‌اند. از جمله از امام صادق (علیه‌السّلام) درباره مال پیدا شده‌ سؤال شد و ایشان فرمودند: «تعرّف سنة، قلیلا کان او کثیرا، و ما کان دون الدرهم فلا یعرّف» «چه کم باشد چه زیاد باید یک سال تعریف شود، ولی چنانچه کمتر از یک درهم باشد، تعریف لازم نیست». فقها به قرائن جنبی و به خصوص از آن که گفته شده تعریف لازم ندارد، فهمیده‌اند که چنین مالی جزء مباحات محسوب می‌شود و مشمول قاعده حیازت خواهد بود. قانون مدنی ایران به پیروی از فقه امامیه مواد ۱۶۲ تا ۱۶۹ را به مقررات مربوط به اشیای پیدا شده اختصاص داده است. ۲. ۲ - حیوانات حیواناتی که در صحراها و بیابان‌ها پیدا می‌شوند، در اصطلاح فقه «ضالّه» نامیده می‌شوند. هرگاه حیوانی در صحرا و بیابان خالی از سکنه یافت شود، دو فرض متصور است: ۲.۲. ۱ - حیوان توانمند و ایمن از تلف حیوان دارای قدرت جسمانی کافی برای حفظ خود از درندگان است، مانند گاوها و اسب‌های بسیار قوی و قدرتمند، و به علاوه محل حیوان نیز در نزدیکی آب و علف است، به گونه‌ای که نگرانی تلف برای آن وجود ندارد. در این فرض به نظر مشهور فقیهان، اصولا حیوان، ضاله محسوب نمی‌شود و بنابراین نه فقط کسی نمی‌تواند آن را تملک کند، بلکه به طور کلی جواز تصرف برای هیچ کس وجود ندارد و باید به همان صورت آن را رها ساخت. نظر مقابل مشهور این است که هر چند تملک جائز نیست، ولی تصرف به قصد حفظ آن برای مالکش بلامانع است. مستند این نظر، قاعده « احسان » است. ۲.۲. ۲ - حیوان ناتوان یا در معرض تلف حیوان قدرت ندارد که خود را در مقابل درندگان صحرا حفظ کند (مانند گوسفند ) یا آن که با آب و علف و مواد غذایی فاصله دارد و دسترسی برایش ممکن نیست. به نظر گروهی از فقها در این فرض هر کس می‌تواند حیوان را بگیرد؛ ولی باید آن را در حول و حوش محل یافت شده تعریف کند و در فرض یافت نشدن مالک، یابنده می‌تواند در آن تصرف کند؛ ناگفته نماند که به نظر این عده از فقها ، حیوان پیدا شده در این فرض در حکم مباحات نیست، بلکه از مصادیق مجهول المالک است و مال مجهول المالک‌ احکام خاص خود را دارد. قانون مدنی ایران در خلال مواد ۱۷۰ تا ۱۷۲ از نظریه مشهور پیروی کرده و در حقیقت هیچ یک از فروض را در مورد حیوانات ضاله از مباحات نمی‌داند. منبع: منهاج الصالحین، ج۲، ص۱۳۹ · ج۱۷، ص۳۵۴، ح۱ · الروضة البهیه، ج۷، ص۸۴ · الروضة البهیه، ج۷، ص۸۶ به بعد