خدا: دیدگاه فلاسفه

این‌ها هریک جنبه‌ای از ذات الهی را دریافته و وصف کرده‌اند اما درک کاملتر این ذات صرفآ به مدد عرفان میسر است. طبعآ رویکرد عرفانی هم از منظرهای دیگر درخور بحث و نقد است و یکی از جنبه‌های افراطی آن را می‌توان عقل‌ستیزی یا عقلگریزی نامید. شاید میل به پرهیز از همین جنبه بود که سبب شد در میان کشورهای اسلامی، ایران وضع خاصی بیابد و در آن تلفیقی از رویکرد عرفانی با رویکرد فلسفی پدید آید و تا به امروز باقی بماند. در فلسفه اشراق برای شناخت خدا صرف استدلال عقلی کافی نیست بلکه سلوک نیز لازم است. خدا نورالانوار است. او البته قائل به اصالت ماهیت بود و تشکیک را در ماهیات می‌دید. اما ملاصدرا این اندیشه را به اندیشه‌های پیشین پیوند داد و از تشکیک در وجود سخن گفت. به موجب فلسفه او خدا وجود مطلق است و همه دیگر موجودات نشئت گرفته از این وجودند. در سریان وجود در عالم مراتبی هست و ماهیات حدود موجودات‌اند. در اندیشه ملاصدرا همه عالم در حرکتی ذاتی و جوهری است. این حرکت بازگشت صعودی موجودات (در جهت عکس صدور) و حشر و قیام و معاد و حتی صورت جسمانی آن را تضمین می‌کند. این نگرش در ایران جایگاه و پایگاهی نیافت (و به معنایی در تقابل با نگرش رایج در ایران بود). امری که در طول تاریخ بشر همواره محل توجه و بحث بوده است و در سیر این تاریخ باز هم محل توجه و بحث خواهد بود. منبع: ص۳۱۲، چاپ رینولد الین نیکلسون، لیدن ۱۹۱۴، چاپ افست تهران (بیتا) · ج۳، ص۳۶۳ـ۴۲۱، قم ۱۳۷۵ش · ج۲، ص۲۱۱ـ۲۱۶، ج ۲، چاپ هانری کوربن، تهران ۱۳۷۳ش · ج۲، ص۱۲۱ـ۱۲۴، ج ۲، چاپ هانری کوربن، تهران ۱۳۷۳ش · ج۲، ص۶۴ـ۷۳، ج ۲، چاپ هانری کوربن، تهران ۱۳۷۳ش · ج۱، ص۳۵ـ۷۴، تهران ۱۳۳۷ش، چاپ افست قم (بیتا) · ج۳، ص۸۴ـ۱۱۳، تهران ۱۳۳۷ش، چاپ افست قم (بیتا) · ج۱، ص۷۵ـ۱۳۲، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲ · ج۱، ص۲۰۸ـ۲۵۲، چاپ محمدحامد فقی، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸ · تقریرات فلسفه امام خمینی، ج۳، ص۲۵۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ · شرح چهل حدیث، ص۳۷۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · شرح دعاء السحر، ص۵، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۶ · شرح چهل حدیث، ص۶۲۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · تقریرات فلسفه امام خمینی، ج۲، ص۱۹-۲۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ · شرح چهل حدیث، ص۴۵۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · تعلیقات علی شرح الفصوص الحکم و مصباح الانس، ص۹۴-۹۵، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۱۰ قمری · دانشنامه امام خمینی، ج۵، ص۱۲۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰