خلف وعده: اقسام نقض عهد

عهد بر سه قسم است: عهدی که خدا با بندگانش فرموده، عهدی که مردم با خدا می‌کنند، پیمانی که مردم با یکدیگر می‌بندند. ۳. ۱ - نقض عهد خدا عهد خدا همان است که در عالم ذر بین پروردگار عالم و بنی‌آدم واقع شده چنانچه در قرآن مجید و اخبار کثیره رسیده و خلاصه‌اش این است که در عالم ذر که مقدم بر دنیا است خداوند ارواح بشر را آفرید به طوری که دارای ادراک و شعور و قابل مخاطبه و مکالمه بودند و از آنها به پروردگاری خویش اقرار گرفت و از ایشان پیمان گرفت که بر این اقرار ثابت قدم بوده، برای او شریکی قرار ندهند و از دستورهای پیامبران سرپیچی نکرده شیطان را پیروی نکنند و خداوند هم عهد فرمود که در مقابل پیمان ایشان، یاریشان بفرماید و رحمتش را شامل حالشان فرموده در بهشت جایشان دهد و اگر به عهد خود که در عالم ذر متعهد شده‌اند اینجا وفاء نکنند از آنچه خداوند وعده فرموده بی‌بهره باشند، چنانچه می‌فرماید: «اوفوا بعهدی اوف بعهدکم؛ به آن عهدی که با من کردید وفا کنید تا من هم به آنچه به شما عهد کرده‌ام، وفا کنم.» و نیز می‌فرماید: «الم اعهد الیکم یا بنی آدم ان لاتعبدوا الشیطان؛ آیا با شما‌ای فرزندان آدم پیمان نبستم که ابلیس را نپرستید.» از جمله پیمان‌های پروردگار عالم در عالم ذر موضوع ولایت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) و ائمه‌ی طاهرین است که از بشر پیمان گرفت چنانچه در روایات بسیاری به آن اشاره شده است و در تمام کتاب‌های آسمانی تذکر فرموده و جمیع انبیاء آن را تبلیغ فرموده‌اند. به هرحال شکستن پیمان خدا چه ظرف وقوع آن عالم ذر باشد یا عالم فطرت، گناه کبیره بلکه اکبر کبائر است و بیشتر آیات و اخباری که در تاکید وجوب وفای به عهد و حرام‌بودن شکستن آن رسیده و عقوبت‌های سخت بر آن مترتب شده راجع به این قسم عهد است چنانچه پس از مراجعه به اخبار روشن می‌گردد. استجابت دعا وعده‌ی خداست: از جمله وعده‌های خدا اجابت دعوات است بنابراین شرط وفای به این وعده وفاکردن بندگان به عهدهای اوست. حضرت صادق (علیه‌السّلام) می‌فرماید: هرگاه بنده ، خدا را به نیَّت درستی بخواند و دلش برای خدا خالص شده باشد پس از آن که به پیمان‌های خدا وفاکرده دعایش مستجاب می‌شود و هرگاه بنده‌ای خدا را بدون نیت و اخلاص بخواند دعایش مستجاب نمی‌شود آیا خدا نفرموده به عهد من وفا کنید تا من هم به عهدی که با شما کرده‌ام وفا کنم. پس کسی که عهد خدا را وفا کند به وعده‌هایی که به او داده شده وفا می‌شود.» ۳. ۲ - نقض عهد با خدا قسم دوم عهدهای است که شخص ابتدا با خداوند می‌کند و دارای احکامی است از آن جمله: در بزرگی این گناه همین بس که نفاق را در قلب می‌رویاند و ساعت مرگ با کفر مرده و در زمره‌ی منافقین محشور می‌گردد چنانچه در قرآن مجید تذکر می‌فرماید: «از منافقین کسانی هستند که با خدا عهد کردند اگر به آنها از فضلش مالی دهد هر آینه صدقه می‌دهیم و زکاتش را می‌پردازیم و از جمله نیکوکاران و شایستگان در اطاعت اوامر خدا می‌گردیم. پس چون خداوند از فضلش مال بسیاری به آنها داد، بخل کردند و روی گردانیدند از عهدی که با خدا کرده بودند در حالی که از اطاعت خدا اعراض کنندگانند پس از پی درآورد (این بخل و پیمان شکنی) نفاقی را که در دلشان متمکن و راسخ است و از بین نمی‌رود تا روزی که جزای عمل خود را ببینند (ساعت مرگ یا روز قیامت) به سبب آنچه با خدا خلاف عهد کردند از تصدیق و نیکو کاری و به سبب آنکه دروغ می‌گفتند.» بنابراین پیمان‌شکنی و دروغ‌گویی سبب نفاق است که در دل می‌ماند و با آن شخص می‌میرد. ۳. ۳ - نقض عهد با مردم قسم سوم پیمان‌هایی است که مردم با یکدیگر می‌بندند. ظاهر از عموم آیات و اخبار بسیار وجوب وفاء به این قسم از عهد و حرمت شکستن آن است مانند آیه شریفه «واوفوا بالعهد ان العهد کان مسئولاً؛ به پیمان وفا کنید جز این نیست که پیمان پرسیده شده است.» و همچنین آیه «و الموفون بعهدهم اذا عاهدوا؛ و اهل صدق و تقوی آن‌هایی هستند که به پیمان‌های خود زمانی که می‌بندند وفا کننده‌اند.» و از صفات رستگاران از دوزخ و داخل شوندگان به بهشت آن است که «والذین هم لاماناتهم و عهدهم راعون؛ امانت‌ها و پیمان‌های خود را رعایت می‌کنند و به آن وفا می‌نمایند.» و در روایتی که از حضرت صادق (علیه‌السّلام) گذشت فرمود: وعده‌دادن مؤمن به برادر دینی خود نذر لازم است و اگر خلف وعده کرد کفاره ندارد. (در بعضی موارد به واسطه‌ی بزرگی گناه کفاره ندارد مانند قسم دروغ چنانچه ذکرش گذشت.) تا آخر روایت که معلوم می‌شود وفای به پیمان مردم هم واجب است. پیغمبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) می‌فرماید: «من کان یؤمن بالله و الیوم الاخر فلیف اذا وعد؛ کسی که به خدا و روز جزا ایمان آورده وقتی وعده‌ای می‌دهد باید وفا کند.» پس وفای به عهد از لوازم ایمان به خدا و روز جزا است. دلالت این دو حدیث بر وجوب وفای به عهد خوب واضح است خصوصاً حدیث اول که مشتمل تهدید شدید بر مخالفت عهد است و بیان اینکه مراد از آیات اول سوره‌ی صف خلف وعده است و مشتمل بودن آیات مزبور بر تاکید و مبالغه در تهدید پوشیده نیست بنابراین تفسیر آیه خود دلیلی مستقل بر حرمت خلف وعده به طور کلی است. منبع: بقره/سوره۲، آیه۳۸ · یس/سوره۳۶، آیه۶۰ · قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی · عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر عیاشی · سفینة البحار، ج۳، ص۵۸ · توبه/سوره۹، آیه۷۶-۷۸ · اسراء/سوره۱۷، آیه۳۴ · بقره/سوره۲، آیه۱۷۷ · مؤمنون/سوره۲۳، آیه۸ · اصول کافی، حدیث۲، ج۲، ص۳۶۴