خلق (سیرت): معنای اصطلاحی

خُلق در اصطلاح ، ملکه‌ای نفسانی است که به اقتضای آن، فعلی به سهولت و بدون نیاز به فکر ‌کردن، از انسان صادر می‌شود. ارتباط میان معنای لغوی و اصطلاحی خُلق بدین‌گونه است که صورت باطنی انسان را کیفیّات نفسانی وی می‌سازد؛ چنان‌که صورت ظاهری وی را کیفیّات جسمانی او رقم می‌زند. با توجّه به‌ معنای اصطلاحی ، تنها به قوّه انجام دادن کار، خُلق گفته نمی‌شود؛ زیرا رابطه خُلق با انجام دادن کار، بیش از حد مذکور است. نسبت خُلق با انجام دادن کار مانند نسبت آمادگی و مهارت کاتب با نوشتن حروف و کلمات است که به سهولت و بدون فکر و تروّی صورت می‌گیرد؛ چنان‌که خُلْق بر خودِ فعل انجام گرفته نیز اطلاق نمی‌شود و فقط بر مصدر روحی و نفسانی انجام‌دادن کار اطلاق می‌گردد؛ امّا برخی از باب توسعه و مجاز آن را درباره خود فعل نیز به‌کار‌می‌برند. خُلْق، براساس نوع فعلی که از آن صادر می‌شود به پسندیده یا ناپسند اتّصاف می‌یابد؛ چنان‌که اشاره شد، اتّصاف خُلْق به پسندیده یا ناپسند براساس حُسن و قُبح افعالی است که از وی صادر می‌شود؛ پس جای این پرسش هست که در چه علمی باید حُسن و قُبح فعل را شناخت تا به شناسایی خُلْق پسندیده یا ناپسند دست یافت؟ « ملکه » آن‌دسته از کیفیات نفسانی است که به کندی از‌بین می‌رود، در برابر دسته دیگری ازآن به نام « حال » که به سرعت زوال می‌پذیرد. منبع: المباحث المشرقیه، ج‌۱، ص‌۵۰۹ · الذریعه، ص‌۱۱۴ · المیزان، ج‌۱۹، ص‌۳۶۶ · اخلاق‌ناصری، ص۴۸ · اسفار، ج‌۴، ص‌۱۱۴‌ـ‌۱۱۶ · اسفار، ج‌۴، ص‌۶۳