خودشناسی و خداشناسی: حدیث من عرف نفسه

حدیث معروف «من عرف نفسه عرف ربه؛ هرکس خود را بشناسد پروردگارش را خواهد شناخت.» نیز ناظر به همین است. این حدیث گاهی به‌صورت بالا، و گاه به‌صورت من عرف نفسه فقد عرف ربه، گاه از پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) و گاه از امیرمؤمنان علی (علیه‌السّلام) و گاه از صحف ادریس، نقل‌شده است. کسی که مخلوق را بشناسد خالق را می‌شناسد، و کسی که رزق را بشناسد رازق را می‌شناسد، و کسی که خود را بشناسد پروردگارش را می‌شناسد». زیرا این نظم عجیب و آفرینش شگفت‌انگیز نمی‌تواند از غیر مبدأ عالم و قادری، سرچشمه گرفته باشد. بنابراین، شناختن خویشتن سبب معرفة الله است. ۵.۱. ۲ - تفسیر به‌برهان وجوب و امکان ممکن است این حدیث اشاره به « برهان وجوب و امکان » باشد، چراکه اگر انسان دقت در وجود خویش کند می‌بیند وجودی است از هر نظر وابسته و غیرمستقل، علم و قدرت و توانایی و هوشیاری و سلامت و بالاخره تمام هستی او با شاخ و برگ‌هایش، وجودی است غیرمستقل و نیازمند که بدون اتکا به یک وجود مستقل و بی‌نیاز، یک‌لحظه امکان ادامه بقاء او نیست. او به‌اصطلاح شبیه به معانی حرفیه است که در ضمن جمله به کار می‌روند، و درواقع بدون وابستگی معانی اسمیه ، مفهوم و معنی خود را به‌کلی از دست می‌دهند؛ (مثلاً، هنگامی‌که گفته می‌شود: «من از خانه به‌سوی مسجد رفتم» واژه «از» و «تا» بدون تکیه‌بر «خانه» و «مسجد»، هیچ مفهومی ندارد. بنابراین، معانی اسمیه است که به معانی حرفیه مفهوم می‌بخشد.) و به‌این‌ترتیب هر کس خود را با این ویژگی بشناسد خدای خود را خواهد شناخت، چراکه وجود وابسته بدون وجود مستقل غیرممکن است. ۵.۱. ۳ - تفسیر به‌برهان علت و معلول حدیث می‌تواند اشاره به « برهان علت و معلول » باشد؛ بنابراین، باید این سلسله به‌جایی ختم شود که علت نخستین و به تعبیر دیگر علةالعلل و واجب‌الوجود است، هستی‌اش از درون ذاتش می‌جوشد و در هستی خود محتاج دیگری نیست. هنگامی‌که انسان خودش را با این وصف بشناسد به خدای خویش پی می‌برد. ۵.۱. ۴ - تفسیر به‌برهان فطرت این حدیث می‌تواند اشاره به « برهان فطرت » باشد، یعنی هرگاه انسان به زوایای قلب خود و اعماق روح خود پی ببرد، نور الهی و توحید که در درون فطرت اوست، بر او آشکار می‌شود، و از «معرفةالنفس» به «معرفةالله» می‌رسد، بی آن‌که نیازی به دلیل و استدلال داشته باشد. ۵.۱. ۵ - تفسیر به‌صفات خدا این حدیث می‌تواند ناظر به «مسئله صفات خدا » باشد، به این معنی که هرکس خویشتن را با صفات ویژه ممکنات و مخلوقات که در اوست بشناسد، به صفات پروردگار پی خواهد برد. ۲- ازآنجاکه یگانه است دلالت بر یگانگی خالق دارد! ۳- ازآنجاکه قدرت بر حرکت دادن تن دارد دلیل بر قدرت خداست! ۴- ازآنجاکه از بدن آگاه است دلیل بر آگاهی خداوند است! ۵- ازآنجاکه سلطه بر اعضاء دارد دلیل بر سلطه او بر مخلوقات است! ۶- ازآنجاکه قبل از بدن بوده و بعدازآن نیز خواهد بود دلیل بر ازلیت و ابدیت خداست! ۷- ازآنجاکه انسان از حقیقت نفس آگاه نیست دلیل بر این است که احاطه به کنه ذات خدا امکان ندارد! ۹- ازآنجاکه روح را نمی‌توان لمس کرد دلیل بر این است که خداوند لمس کردنی نیست! ۱۰- و ازآنجاکه روح و نفس آدمی دیده نمی‌شود دلیل بر این است که خالق روح قابل‌رؤیت نیست! ولی تفسیر اخیر بعید به نظر می‌رسد و تفسیرهای قبل مناسب‌تر است و هیچ مانعی ندارد که تمام تفسیرهای بالا در مفهوم این حدیث شریف و پرمحتوا جمع باشد. آری! هرکس خود را بشناسد خدا را خواهد شناخت و خودشناسی راهی است به خداشناسی و به‌یقین خداشناسی، مهم‌ترین وسیله تهذیب اخلاق و پاک‌سازی روح و دل از آلودگی‌های اخلاقی است چراکه ذات پاکش منبع تمام کمالات و فضائل است و ازاینجا روشن می‌شود که یکی از مهم‌ترین گام‌های سیر و سلوک و تهذیب نفوس خودشناسی است. منبع: بحار الانوار، ج۹۵، ص۴۵۶ · غررالحکم، ص۵۵۸ · تفسیر المیزان، ج۶، ص۱۶۹ · راجع به تسلسل، برای توضیح بیشتر به کتاب پیام قرآن جدوم، ص۶ مراجعه کنید · بحارالانوار، ج۶۱، ص۹۹ - ۱۰۰