خودشناسی و خداشناسی: خودشناسی در روایات اسلامی

کسی که خود را بشناسد، به سعادت و رستگاری بزرگ نائل شده است!» ۲- و در نقطه مقابل آن چنین می‌فرماید: «من لم یعرف نفسه بعد عن سبیل النجاة و خبط فی‌ الضلال و الجهالات؛ عارف حقیقی کسی است که خود را بشناسد، و (از قیدوبند اسارت ) آزاد سازد، و آن را از هر چیز که او را از سعادت دور می‌سازد پاک و پاکیزه کند!» از این تعبیر به‌خوبی استفاده می‌شود که معرفت نفس (خودشناسی) سبب آزادی از قیدوبند اسارت‌ها و پاک‌سازی از رذایل اخلاقی است. ۴- باز حدیث دیگری از همان پیشوای بزرگ (علیه‌السّلام) می‌خوانیم: «اکثر الناس معرفة لنفسه اخوفهم لربه؛ کسی که بیش از همه خود را بشناسد، بیش از همه، خوف پروردگار خواهد داشت!» از این حدیث نیز رابطه نزدیکی میان احساس مسؤولیت و خوف پروردگار که سرچشمه تهذیب نفس است با خودشناسی استفاده می‌شود. ۵- در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است: «من عرف نفسه جاهدها؛ و من جهل نفسه اهملها؛ کسی که خود را بشناسد، به جهاد با نفس برمی‌خیزد و کسی که خود را نشناسد آن را رها می‌سازد!» مطابق این حدیث پایه اصلی جهاد با نفس که طبق صریح روایات جهاد اکبر نامیده شده، خودشناسی است. ۶- در نهج‌البلاغه در کلمات قصار ، از همان بزرگوار آمده است: «من کرمت علیه نفسه‌ هانت علیه شهواته؛ » ۷- همان‌گونه که خودشناسی پایه مهم تهذیب نفس و تکامل در جنبه‌های اخلاقی و مسائل دیگر است، جاهل بودن به‌قدر خویش، سبب بیگانگی از همه‌چیز و دوری از خدا می‌گردد؛ کسی که نزد خود قدر و قیمتی ندارد، از شر او ایمن نباش!» از مضمون آنچه در این بحث آمد، به‌روشنی می‌توان استفاده کرد، که یکی از پایه‌های اصلی پرورش فضائل اخلاقی و تکامل معنوی، خودشناسی و معرفةالنفس است، و تا انسان این مرحله دشوار و این گردنه صعب‌العبور را پشت سر نگذارد، به هیچ‌یک از مقامات معنوی نائل نخواهد شد؛ به همین دلیل، علمای بزرگ اخلاق تأکید و اصرار زیادی بر این دارند که رهروان این راه باید به خودشناسی پردازند، و از این امر حیاتی غافل نشوند. منبع: انسان موجود ناشناخته، ص۲۲ · غررالحکم، ص۷۲۰ · غررالحکم، ص۶۵۲ · غررالحکم، ص۹۶ · غررالحکم، ص۲۰۱ · میزان الحکمه، ج۳، ص۱۸۸۷ · کلمات قصار، کلمه ۴۴۹، ص۳۸۳ · تحف العقول، ص۴۸۳