داد و ستد کودک: نتیجه بحث در دادو ستد کودک

پس از تقسیم بندی ویژگی بلوغ از تمام اقسام آن، به این قسم پرداختیم: اگر کودکی رشید بود و دارای ادراک کامل، آیا می‌تواند دادوستد و خرید و فروش کند؟ در این باره آیه شریفه (وابتلوا الیتامی) و آیات دیگر مطرح شد و از آیات به دست آمد:نابالغ، استقلال کامل ندارد؛ اما سخن او بی ارزش باشد و یا با اجازه ولی دادوستدهای وی صحیح شود، روشن نشد! اما از این که به تناسب حکم و موضوع روشن شد که آزمایشهای کودک باید در دایره دادوستدها باشد، شاید به ذهن بیاید که دادوستد کودک با نظارت و یا اجازه ولی، صحیح باشد. سپس به بررسی روایات پرداختیم حدیث (رفع القلم) از کتابهای گوناگون نقل شد و ناهماهنگی و نایکسانی لفظ آنها روشن شد و این، یعنی مجمل بودن لفظ حدیث . روشن نشد که رسول اکرم -صلی الله علیه وآله- فرموده:(حتی یبلغ)، (حتی یدرک)، (حتی یعقل) و... بله، سخنان کودک بی ارزش نیست، به این معنی که می‌تواند وکیل در اجرای صیغه عقد باشد. ۴. ۱۲ - یادآوری ۱. آنچه بیان شد، درباره بیع بود، ولی بیع معاطاتی را کودک می‌تواند انجام دهد. بنابراین برای خرید و فروش کالاها و جنسهای گران قیمت، یا معامله‌هایی که دفترهای اسناد رسمی ثبت می‌شود و... بلوغ و رشد شرط است، ولی در معامله‌های کوچک، مانند خرید از مغازه‌های خوار بارفروشی، لبنیاتی، نانوایی و... خرید کودک درست است و سیره پیاپی خردمندان و متشرعان دلیل روشن آن. ۲. آنچه در ذهن خلجان می‌کند و دلیلهای ارأه شده نتوانست آن را از بین ببرد این که: اگر کودکی زیرک بود از عهده امتحان به خوبی به در آمد، چرا ولی کودک نتواند به وی اجازه دهد دادوستد کند و چرا دادوستدهای او با این اجازه صحیح نشوند. به هر حال، این نکته نیاز به بحث و بررسی دارد؛ زیرا این گونه مسأل، تعبدی نیستند و عقل و عرف در آن ها نظر دارند، باید برای ثابت کردن آنها و یا نفی آنها، دلیل خردمندانه وارد شود، در حالی که در این جا، هیچ دلیل خردمندانه و مورد پسند عقل، ارائه نشد. چه بسا کسی بگوید به مناسبت حکمت حدیث (رفع القلم) منتی است بر کودک و تنها احکام الزامی را در بر می‌دارد ولی عبادتهای مستحبی او صحیح است. می‌توان گفت دراین روزگار که کودکان ازهوش بالایی برخوردارند ومسئله را به خوبی می‌فهمند، قرآن از بر می‌کنند، در المپیادهای علمی شرکت می‌جویند و... امتنان اقتضا می‌کند که دادوستد آنان درست باشد، نه این که به دانش آموز حافظ قرآن، حدیث و آشنای با مفاهیم قرآنی و... گفته شود:تو حق نداری، در مثل، برای خود کامپیوتر بخری، یا اتومبیلی را هدیه به تو داده‌اند تصرف مالکانه بکنی و... به نظر می‌رسد که آیه شریفه (وابتلوا الیتامی) ارشادی باشد و شاید هم روایات که بیانگر باطل بودن دادوستدهای کودک هستند، مربوط به همان زمان صدور باشد، که به طور معمول، کودکان از هوش و زیرکی کم تری برخوردار بوده‌اند و فرهنگ جامعه در مرحله پایین تری قرار داشته است.