دست فاطمیان افتاد تا ۳۷۴ ق / ۹۸۴م روزگار عزیز فاطمی همچنان

دست فاطمیان افتاد تا ۳۷۴ ق / ۹۸۴م روزگار عزیز فاطمی همچنان ابو طاهر قاضی منصوب از بغداد به دادرسی ادامه داد. در این تاریخ علی بن نعمان حیون از سوی عزیز قاضی القضاة قاهره مصر سوریه حرمین شریفین و مغرب شد. نخستین کسی که در مصر رسماً عنوان قاضی القضاة را در احکامش به کار برد، حسین بن علی بن نعمان حیون (۱) بود (۲). اگر چه عنوان قاضی القضاة در اندلس، سالها پس از برچیده شدن دستگاه خلافت امویان غرب و تقریباً از اوایل سده وق / ۱۲م به چشم می خورد ولی این بخش از جهان اسلام از سالهای ۱۴۰ق ۷۵۸م از زمان عبد الرحمن داخل خود دارای منصبی در قضا با نام قاضی الجماعة» بوده است و نوشته اند که قاضی الجماعة قرطبه مانند قاضی القضاة بغداد نصب قضات شهرها و نظارت بر کار آنان را بر عهده داشته است (۳). بالاخره با جدا شدن سرزمینهایی دیگر در شرق و غرب از سلطه مرکزی خلافت، هر ناحیه قاضی القضاتی خاص خود یافت. (۲) سمت قاضی القضاتی در بغداد اندک اندک گسترش یافت و به سازمانی به نام دیوان قاضی القضاة بدل شد. اعضای غیر قضایی این دیوان عبارت بودند از: ا دربان حاجب باب وی مأمور نظم و ترتیب دیوان بود و وظیفه داشت که نام و مشخصات و سبب مراجعه ارباب رجوع برای دیدار خصوصی ادای شهادت، طرح دعوی را به اطلاع قاضی برساند تا قاضی متناسب با نوع کاری که دارند با آنها برخورد و رفتار کند و موجبات سوء تفاهم و بدگمانی پیش نیاید. در باب کراهت یا استحباب گماشتن دریان میان فقها اختلاف است. ولی غالباً رأی به استحباب و لزوم آن داده اند و برای متصدی این سمت سه شرط لازم عدالت. هفت و امانت و پنج شرط مستحب بر شمرده اند (۵).