دارالاسلام و دارالاکفر: دارالاسلام و آرمان حکومت جهانی اسلام

بی گمان، آنچه درباره تقسیم جهان به دارالاسلام و دارالکفر و احکام و آثار ویژه آن دو و نیز مسائل مرزها مطرح شده است و می‌شود، همه، بحث درباره وضعیتی است که بر جهان بشری حاکم شده است، بی آن‌که مطلوب نظر اسلام باشد؛ ۳. ۱ - آیات بیانگر آرمان حکومت جهانی اسلام آیات بسیاری، آشکارا بیانگر این آرمان هستند، از جمله: وما ارسلناک الا کافة للناس بشیرا ونذیرا. ما تو را جز برای همه مردم نفرستادیم، تا آنان را به پاداش‌های الهی مژده دهی و از کیفر خداوندی بترسانی. قل یا ایها الناس انی رسول اللّه الیکم جمیعاً. ای پیامبر به مردم بگو من فرستاده خدا به سوی همه شما هستم. وعد اللّه الذین آمنوا منکم وعملوا الصالحات لیستخلفنّهم فی الارض…. خدا، به کسانی از شما که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته کرده‌اند، وعده داد که در روی زمین ، جانشین دیگران‌شان کند. پاسخ این است که هیچ گونه ناسازگاری میان آن آرمان گرایی و این شناسایی رسمی نیست، چرا که آن آرمان بلند، هدف نهایی اسلام است، هدفی که برای رسیدن بدان زمینه سازی و گذشت زمان لازم است. روشن است که جهان اسلام در این فاصله زمانی و به تعبیری دوران انتقال، ناگزیر به پیوستگی‌ها و تماس‌هایی با جهان کفر است، از این روی، به اندازه ضرورت و به آن مقدار که بتواند با کافران پیوند برقرار کند، مرزهای قراردادی آنان را به رسمیت می‌شناسد. ۳. ۲ - دیدگاه‌ها در تعریف دارالاسلام و دارالشرک شاید امروزه، بهترین برابر فارسی برای واژه (دارالاسلام)، (جهان اسلام) یا به دیگر سخن (کشور اسلامی) باشد. ناگفته نماند گاهی در زبان فارسی ، به جای واژه (کشور) ازواژه (دولت) استفاده می‌شود و حال آن‌که کلمه اخیر، دارای معانی گوناگونی از جمله (هیأت وزیران)، (حکومت) و (قوه مجریه) است. دولت در این معنی، برابر واژه Government در زبان انگلیسی و Governement در زبان فرانسه است. در روایات نیز، قاعده‌ای برای شناسایی این دو محدوده، مطرح نشده است. براساس این روایت، ازدواج اسیر در دارالحربی که مردمانش اهل کتاب باشند، مانند: روم، حلال و ازدواج وی در دارالحربی که اهالی آن کافران غیر کتابی باشند، مانند مردم ترک و دیلم و خزر (در زمان صدور روایت) حرام است. اما گروهی دیگر از دانشوران اسلامی، در پی بیان قاعده برآمده‌اند. این دسته، در تعریف دو واژه یاد شده، دیدگاه‌های گوناگونی ارائه داده‌اند که نخست به نقل و سپس به نقد و بررسی آن‌ها می‌نشینیم و در پایان، از میان مجموعه دیدگاه‌ها و عبارت‌ها و منابع فقهی، معیاری را که صحیح به نظر می‌رسد، استخراج خواهیم کرد. ۳.۲. ۱ - دیدگاه نخست دارالاسلام به سرزمین‌هایی گفته می‌شود که در آن‌ها احکام اسلام جاری و نافذ است و منظور از دارالشرک، سرزمین‌هایی است که احکام اسلام در آن‌ها جریان و نفوذ ندارند. مقصود از دارالاسلام، منطقه‌هایی است که در آن‌ها، حکم اسلام جریان دارد و در آن‌جا کافری جز آن‌که با مسلمانان پیمان دارد، یافت نمی‌شود… ولی دارالکفر به جاهایی گفته می‌شود که در آن‌ها، احکام و قانون‌های کافران به مورد اجرا گذاشته می‌شود و در آن‌جا مسلمان یافت نمی‌شود، مگر آن‌که با کافران پیمان صلح بسته است. براساس این عبارت، دارالاسلام، آن قسمت از سرزمین‌های اسلامی را که به تصرف کافران در آمده نیز، در بر می‌گیرد. اگر این دیدگاه درست باشد، باید امروزه فلسطین اشغالی، اسپانیا (اندلس پیشین) و هر سرزمینی را که پیش از این در تصرف مسلمانان بوده است و سپس به تصرف کافران در آمده نیز، دارالاسلام بنامیم. ۳.۲.۱. ۱ - بررسی دیدگاه نخست در این دیدگاه، محور اصلی: (روا بودن احکام اسلام) مطرح شده؛ امّا اشاره‌ای به دو عنصر مهم و اساسی جمعیت و حکومت نشده است، مگر این‌که بگوییم لازمه روا بودن احکام اسلامی ، وجود حکومت مسلمانان است. به هر حال نمی‌توان از نقش جمعیت در صدق دارالاسلام چشم پوشید. حتی شاید بتوان از پاره‌ای روایات استفاده کرد که قاعده اصلی در صدق دارالاسلام بر یک شهر یا منطقه، این است که بیش‌ترین مردم آن‌جا را مسلمانان تشکیل دهند. اسحاق می‌پرسد: اگر در سرزمین اسلامی، غیر مسلمانان هم زندگی کنند، حکم چیست؟ حضرت می‌فرماید: اگر بیش‌تر مردم آن جا، مسلمان باشند، اشکال ندارد. به هر حال، دست کم، در بسیاری موارد، صدق دارالاسلام بر سرزمینی، بستگی بر بیش‌تر بودن جمعیت مسلمان، نسبت به جمعیت نامسلمان آن است، گرچه عوامل دیگر، مانند: حکومت مسلمانان و نفوذ احکام اسلامی را نیز در این امر، دخیل بدانیم. ۳.۲. ۲ - دیدگاه دوم دارالاسلام، در برگیرنده منطقه‌های سه ‌ ‌گانه زیر است: ۱. شهرها و آبادی‌هایی که توسط مسلمانان، به وجود آمده‌اند، مانند بصره ، کوفه و بغداد . ۲. منطقه‌هایی که مسلمانان آن‌جا را گشوده و مالک شده‌اند و مردم آن‌جا را در برابر پرداخت جزیه ، بر دین خود آزاد گذاشته‌اند، یا اگر هم آن‌جا را مالک نشده‌اند، در برابر پرداخت جزیه، با آنان صلح کرده‌اند. ۳. منطقه‌هایی که از آن مسلمانان بوده است، ولی مشرکان بر آن‌ها، دست یافته‌اند. با این حساب، می‌توان، کشور اسپانیای امروزی را هنوز هم دارالاسلام نامید و این مطلبی است که نمی‌توان به آن پای بند شد؛ زیرا چنین چیزی افزون بر آن‌که با عرف ناسازگار است، به هیچ روی، با معیارهای فقهی سازگاری ندارد. از باب مثال، به اتفاق همه فقها، گوشت و پوست و سایر اعضای حیوان که در دارالاسلام به فروش می‌رسد، در صورتی که پاکی آن مورد تردید باشد، محکوم به پاکی است و نیز اگر بخشی از دارالاسلام مورد حمله کافران قرار گیرد، بر همه مسلمانان واجب کفایی است از آن‌جا دفاع کنند. روشن است که این گونه احکام و دیگر احکام ویژه دارالاسلام (که در جای خود به آن‌ها خواهیم پرداخت) در کشوری مانند اسپانیا درخور اجرا نیستند؛ از این روی گمان می‌رود مقصود صاحبان این دیدگاه، از قسم سوم دارالاسلام، منطقه‌هایی باشد که به تصرف و حاکمیت کافران درآمده باشند، ولی با این وجود، بیش‌ترین مردم آن‌جا مسلمان باشند، مانند جمهوری‌های مسلمان‌نشین شوروی سابق که سران کرملین بر آن‌ها حکومت می‌کردند. به این معنی که سلطنت و حاکمیت از آن مسلمانان باشد: المعتبر فی حکم الدار هو السلطان والمنقد فی ظهور الحکم. براساس این سخن، اگر فردی مسلمان یا دسته‌ای از مسلمانان، سرزمینی کافرنشین را به تصرف خود درآوردند و بر آن حاکمیت یافتند، باید آن‌جا را دارالاسلام نامید، گرچه همه یا بیش‌تر مردم آن‌جا کافر باشند. روشن است که پذیرفتن این گونه لوازم بسیار دشوار است. ۳.۲. ۴ - دیدگاه چهارم و بررسی آن دارالاسلام بر دو قسم است: ۱. شهرها و مکان‌هایی که از روز نخست، توسط مسلمانان پدید آمده است، مانند شهرهای: کوفه، بصره، بغداد، قاهره، فسطاط، تونس ، رباط، و نیز شهرها و مکان‌هایی که از آنِ غیر مسلمانان بوده است، ولی مسلمانان بر آن‌ها چیره شده و آن‌ها را تجدید بنا کرده و رنگ اسلامی به آن داده‌اند، مانند شهرهای اسکندریه و دمشق . ۲. سرزمین‌هایی که به دست مسلمانان گشوده شده و اهالی آن‌ها بر دین خود باقی مانده‌اند. سرزمین‌های کافران نیز، دوگونه‌اند: ۱. سرزمینی که از آنِ مسلمانان بوده است، ولی کافران بر آن چیره شده‌اند، مانند فلسطین و نیز سرزمینی که در اصل از آنِ مسلمانان نبوده، به دست مسلمانان گشوده شده است، ولی دوباره کافران بر آن چیره شده‌اند و آن را از چنگ مسلمانان بیرون آورده‌اند، مانند اندلس. ۲. سرزمینی که هیچ گاه از آنِ مسلمانان نبوده است، مانند آمریکا و بیش‌تر کشورها و شهرهای اروپایی. آنچه در این دیدگاه مورد اهتمام و تاکید است، روشن کردن قلمرو جغرافیایی جهان اسلام و بیان نمونه‌های آن است و در آن به عنصر جمعیت و حکومت و نیز نفوذ احکام اسلامی، به روشنی اشاره نشده است و از این جهت، ناقص به نظر می‌رسد، گرچه اشکال‌های دیدگاه‌های دیگر بر آن وارد نیست. براساس این دیدگاه (دارالحرب)، از عناوینی نیست که همیشه دارای مصداق باشد، بلکه چون جنگ پدیده‌ای است ناپایدار و گذرا، وجود نمونه‌های دارالحرب نیز ناپایدارند و گذرا. به نظر می‌رسد تصور طرفداران این دیدگاه از دارالحرب، تنها سرزمینی است که ساکنان آن، اکنون با مسلمانان، در حال نبرد و ستیزند و این چیزی است که گمان نمی‌رود هیچ فقیهی بدان گردن نهد؛ چرا که کندوکاو در روایات و نیز سخنان فقیهان به خوبی نشان می‌دهد مقصود از دارالحرب، تنها چنین منطقه‌هایی نیست، بلکه فقیهان در برخی مناسبت‌ها بر تمامی سرزمین‌های کافرنشین، دارالحرب و در مناسبت‌های دیگری برآن، دارالکفر یا دارالشرک نام گذاشته‌اند. این چنین نیست که کاربرد این تعبیرها، ویژه زمان جنگ و جهاد باشد و با پایان یافتن جنگ، این اصطلاحات نیز بی موضوع شوند. در این تعریف، چهار قید برای دارالاسلام به چشم می‌خورد: ۱. حاکم بودن مسلمانان بر آن ۲. اجرای احکام اسلام در آن، بدون قید و شرط. ۳. امنیت جانی و مالی غیر مسلمانانی که در آن زندگی می‌کنند. ۴. بیش‌ترین مردم آن سامان مسلمان باشند. زیرا دارالاسلام، نام جایی است که در تصرف مسلمانان است و نشانه چنین مکانی آن است که مسلمانان در آن امنیت دارند. ۳.۲. ۷ - دیدگاه هفتم دارالاسلام، به جایی گفته می‌شود که شریعت اسلامی در آن پیاده می‌شود و حاکمی مسلمان بر آن حکمرانی می‌کند و مردم آن را مسلمانان و غیرمسلمانان تشکیل می‌دهند، ولی ساکنان غیر مسلمان آن، تحت شرایطی در برابر حکم اسلام تسلیم هستند و حکومت اسلامی، از جان و مال آنان نگهداری می‌کند و مقصود از غیرمسلمانان در این جا اهل کتاب است. این دیدگاه، تنها جریان داشتن و روان بودن احکام اسلامی را برای ساز آمدن دارالاسلام بر یک سرزمین کافی نمی‌داند، بلکه پای حکومت حاکم مسلمان را نیز به میان می‌کشد. بیش‌تر جمعیت مسلمان باشد. این نکته را می‌توان از فحوای دیدگاه یاد شده برداشت کرد. ۲. به احکام و قانون‌های اسلامی، عمل شود. ۳. حکومت به دست مسلمانان باشد. وی این رأی را نزدیک‌ترین رأی به کلمات و نصوص جمهور فقها می‌داند. ۳.۲. ۸ - دیدگاه مورد پذیرش در میان دیدگاه‌های یاد شده، آنچه تا حدودی صحیح به نظر می‌رسد، دیدگاه اخیر است که تفاوت چندانی با دیدگاه ششم ندارد؛ زیرا همان طور که گذشت، شرط مسلمان بودن بیش‌ترین افراد جامعه، که در دیدگاه ششم مورد تصریح قرار گرفته، در دیدگاه اخیر نیز به گونه‌ای مورد اشاره قرار گرفته است. روایت اسحاق بن عمار که پیش‌تر نقل شد نیز، می‌تواند تایید کننده این دیدگاه باشد. ولی پذیرفتن این دیدگاه هم، خالی از اشکال نیست؛ ۳.۲.۸. ۱ - شواهد فقهی دیدگاه مورد پذیرش افزون بر این بیان، در مدارک فقهی و سخنان فقیهان نیز، شواهدی بر درستی آنچه گفتیم یافت می‌شود از جمله: ۱. ۲. ۳. روشن است که اجرای این قانون اسلامی، بدون روان بودن احکام اسلامی و حاکم بودن مسلمانان بر بیش‌تر امور کشور، میسر نیست. ۴. منبع: سبأ/سوره۳۴، آیه۲۸ · اعراف/سوره۷، آیه۱۵۸ · نور/سوره۲۴، آیه۵۵ · ج۱، ص۱۹۷، گنج دانش · ج۱۴، ابواب مایحرم بالکفر، باب ۲، ح۴، داراحیاء التراث العربی، بیروت · ج۱، ص۲۹۶، بیروت · ج۱۸، ابواب حد المحارب، باب ۱۸، ح۶، داراحیاء التراث العربی، بیروت · ج۱، ص۳۵۷ · ج۳، ص۷۸ · ج۲، ص۴۵ · ج۲، ص۳۴۳ · ج۲، ابواب النجاسات، باب۵۰، ح۵، داراحیاء التراث العربی، بیروت · ج۱، ص۵۰۵، چاپ مهر، قم · ج۶، ص۴۰۶_۴۰۷ · ج۶، ص۱۲۳، مؤسسه آل البیت · ج۴، ص۸_۱۰ · ج۳، ص۲۱۸، امیرکبیر · ج۱۸، ابواب حدالمحارب، باب۶، ح۶، داراحیاء التراث العربی، بیروت · ج۳، ص۲۷۸ · ج۲، ص۷۷، قاهره · ج۳، ص۱۸ · ج۹، ص۷۵، بیروت · ج۱، ص۱۶۹_۱۷۰، دار الفکر · ج۲ ابواب النجاسات، باب ۵۰، ح۵، داراحیاء التراث العربی، بیروت · ج۳۸، ص۱۸۶، دار احیاء التراث العربی، بیروت