دانشنامه‌نگاری: عصر تکرار و تقلید

عصر تکرار و تقلید در سده‌های دهم تا چهاردهم. در واقع در قرن‌های بعدی، دانشنامه‌ها با وجود رشد کمّی، به لحاظ محتوا و خاصه ساختار تکامل نیافت و حتی برخی از آثاری که در شمار دانشنامه‌ها قلمداد شده است، گزیده‌ها و به اصطلاح کشکول‌هایی است که طرح منسجمی ندارد و صرفاً برخی از شاخه‌های علوم به شکل پراکنده و عمدتاً تحت‌تأثیر ذوق شخص نویسنده در آن‌ها گردآورده شده است. ۷. ۱ - قلمرو صفویان در میان دانشنامه‌های عصر صفوی، ریاض الابرار، به زبان فارسی ، به جهاتی درخور ذکر است. این کتاب را نویسنده شیعه مذهبش، حسین عقیلی رستم‌داری در ۹۷۹ نوشته است. بااین همه، ریاض الابرار باوجود جامعیتی نسبی، به لحاظ سامان عناوین مطالب، به‌ویژه با نظر به طبقه‌بندی علوم، چندان درخور توجه نیست. شاید مزیت خاص این اثر آنجاست که در «رکن دهم» از «روضه چهارم» کتاب، درباره رنگ کردن اشیا، از رنگ‌های گوناگون و چگونگی رنگ کردن کاغذها، و در پی آن از حل کردن اشیا چون زنگار و زرنیخ و جز آن‌ها سخن گفته است. از امتیازات این کتاب، پرشماری دانش‌ها و نظام خاص تقسیم‌بندی علوم در آن است. هم از این روست که همه دانش‌ها را ذیل چند دَوحَه (تنه درخت) قسمت‌بندی کرده و اجزای خردتر آن را در صورت اقتضا با عنوان‌هایی چون شُعْبه (شاخه) و عُنْقُود (خوشه) بسط داده است. «دوحه»‌های هفتگانه کتاب مفتاح السَّعاده با نظر به مراتب چهارگانه وجود اشیا، یعنی وجود کتبی (کتابت)، وجود لفظی (عبارت)، وجود ذهنی (اذهان) و وجود عینی (اعیان)، شکل گرفته است. براین اساس فصل اول، یعنی علوم مربوط به خط و نویسندگی و املای حروف به علوم خطی یا کتابتی بازگشت می‌کند؛ فصل دوم یعنی دانش‌های مخارج حروف، لغت ، صرف و نحو ، معانی و بیان و شعر و حتی علم تاریخ و مغازی و طبقات‌نگاری در ذیل علوم لفظی جای می‌گیرد. فصل سوم که به موضوعاتی چون منطق ، علم مناظره و جدل می‌پردازد، به علوم ذهنی و معقولات ثانوی پیوند می‌خورد. فصل‌های چهارم تا هفتم همگی ناظر بر علوم عینی یا وابسته به اعیان است. در فصل چهارم، از میان اقسام چهارگانه فلسفه نظری از علوم الهی، طبیعی، ریاضی و نجوم و شاخه‌های بسیار گسترده آن‌ها بحث می‌شود. موضوع فصل پنجم حکمت عملی و شعبه‌های آن چون اخلاق ، تدبیر منزل ، سیاست و فرماندهی نظامی است. علم مغازی نیز که جزو شاخه های فصل اول (علوم خطی) بوده، در اینجا نیز تکرار شده است. وی که این فصل را غزالی‌وار به چهار شعبه کلی عبادات، عادات، مُهلکاتِ و مُنجیات تقسیم کرده، در آن‌ها به تفصیل درباره اسرار احکام شرعی و فضائل و رذایل اخلاقی سخن گفته است. از امتیازات برجسته مفتاح السعاده آن است که نویسنده در ذیل بسیاری از علوم، کتاب‌های تألیفی در آن علوم را با ذکر شروح و تلخیص‌های آن‌ها معرفی می‌کند و در معرفی هر کتاب، وجه اهمیت آن و جایگاهش را در میان سایر آثار مشابه بازمی‌نماید. (برای آگاهی از دیگر دانشنامه های قلمرو عثمانی به آدرس ذیل مراجعه کنید. با آن‌که دانشنامه‌نگاری در شبه قاره آهنگی کندتر از لغت‌نامه نویسی و فرهنگنامه نویسی داشته است، دستاوردهای آن دست کم به لحاظ کمّی چشمگیر می‌نماید. این دانشنامه که می‌توان آن را در شمار دانشنامه‌های علوم طبیعی آورد، حاوی اطلاعاتی درباره آفرینش جهان و انسان ، هیئت ، نجوم ، فیزیک ، معادن، گیاه‌شناسی، حیوان‌شناسی و کالبدشناسی آدمی است. مقدمه مفصّل کتاب، به دلیل احتوا بر مباحثی درباره مفهوم و مصداق علم و تعریف دانش‌های گوناگون و ارائه تقسیم‌بندی‌های مختلف از دانش‌ها، از لحاظ مطالعات طبقه‌بندی علوم درخور توجه است. کتاب به دو قسمت بسیار کلی اصطلاحاتِ عربی و فارسی تقسیم شده است. فن دوم که حجم بسیار کمتری دارد، بیشتر به بحث در باب اصطلاحات صوفیه اختصاص یافته است. ۷.۳. ۳ - غزلان هند دیگر دانشنامه دو زبانه که آن هم در نیمه دوم سده دوازدهم تألیف شده است، غَزْلان هند از آزاد بلگرامی (متوفی ۱۲۰۰) است که دو مقصد پایانی آن به فارسی است. نویسنده بنابه گفته خود، با مشاهده افول آموزش نوآموزان در دبستان‌های فارسی‌زبان، با تألیف این اثر در صدد رفع این نقیصه برآمد. این دفتر با این‌که جامع بسیاری از دانش‌هاست، از لحاظ چینش مطالب در رده‌بندی دانش‌ها آشفتگی‌های چشمگیری دارد. حتی مباحث فلسفه نظری او نیز باب‌بندی معمول و متداول خود را ندارد. در این دفتر باعنوان «مجمع الفنون»، نویسنده با تقسیم مشاغل به چهار دسته اعلی، اوسط، دَنّی و ادنی، درباره بیش از یکصد شغل سخن گفته است. مراد نویسنده از مشاغل و فنون اَدنی، یا به تعبیر خودش فنون شیطانی، مشاغلی چون دزدی ، قماربازی و راهزنی بوده است. جلد نخست این کتاب شامل مباحثی جامع در باب ماهیت علم، منشأ و تقسیمات علوم و جز اینهاست. در جزء دوم، رشته‌های گوناگون علمی جملگی به ترتیب الفبایی بررسی شده‌اند. آن‌گاه قنّوجی جداگانه به معرفی علمای حرمین شریفین، یمن ، هند و علمای قنّوج (باز هم بی هیچ نظمی) پرداخته است. قریب به تمام صاحبان تراجم در این بخش اخیر، عالمان سده دهم بدین‌سو هستند. منبع: تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۲۹، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش · «(درباره) ریاض الابرار: دائرة المعارف فارسی، ج۱، ص۷۴۲، نسخه منحصر به فرد (از حسین عقیلی رستمداری)»، وحید، دوره ۹، ش ۵ (مرداد ۱۳۵۰) · «(درباره) ریاض الابرار: دائرة المعارف فارسی، ج۱، ص۷۴۳، نسخه منحصر به فرد (از حسین عقیلی رستمداری)»، وحید، دوره ۹، ش ۵ (مرداد ۱۳۵۰) · «(درباره) ریاض الابرار: دائرة المعارف فارسی، ج۱، ص۷۴۸ـ۷۴۹، نسخه منحصر به فرد (از حسین عقیلی رستمداری)»، وحید، دوره ۹، ش ۵ (مرداد ۱۳۵۰) · موسوعه مصطلحات مفتاح السعاده و مصباح السیاده فی موضوعات العلوم، ج۱، ص۱۰۸۱ـ۱۰۹۳، چاپ علی دحروج، بیروت ۱۹۹۸ · موسوعه مصطلحات مفتاح السعاده و مصباح السیاده فی موضوعات العلوم، ج۱، ص۳۰-۵۳، چاپ علی دحروج، بیروت ۱۹۹۸ · «(حول) مفتاح السعاده و مصباح السیاده»، ج۱، ص۳۹۵، مجله الازهر، سال۴۰، ش ۵ (رجب ۱۳۸۸) · موسوعه مصطلحات مفتاح السعاده و مصباح السیاده فی موضوعات العلوم، ج۱، ص۱۱ـ۵۳، چاپ علی دحروج، بیروت ۱۹۹۸ · «دوائرالمعارف و الموسوعات العربیه و الشرقیه فی ۱۲ قرنا: القرن الثالث الهجری ـ القرن الرابع عشر الهجری (۸۱۶م ـ ۱۹۸۰م)»، ج۱، ص۳۴۸ـ۳۶۴، المورد، ج۶، ش ۴ (شتاء ۱۳۹۸) · «دیباچه ای بر دانشنامه نویسی در شبه قاره با نگاهی ویژه به کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم تهانوی»، ج۱، ص۳۷ـ۴۷، آینه میراث، دوره جدید، سال ۶، ش ۱ (بهار ۱۳۸۷) · دانش نامه جهان، ج۱، ص۵ـ۹، چاپ سنگی بمبئی ۱۲۹۱ · کشاف اصطلاحات الفنون، ج۱، ص۱۵۳، بیروت:دارصادر، (بی تا) · کشاف اصطلاحات الفنون، ج۳، ص۱۵۵۰ـ۱۵۶۴، بیروت: دارصادر، (بی تا) · کشاف اصطلاحات الفنون، ج۱، ص۵۶، بیروت: دارصادر، (بی تا) · «دیباچه ای بر دانشنامه نویسی در شبه قاره با نگاهی ویژه به کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم تهانوی»، ج۱، ص۴۲، آینه میراث، دوره جدید، سال ۶، ش ۱ (بهار ۱۳۸۷) · «دیباچه ای بر دانشنامه نویسی در شبه قاره با نگاهی ویژه به کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم تهانوی»، ج۱، ص۳۸، آینه میراث، دوره جدید، سال ۶، ش ۱ (بهار ۱۳۸۷) · الذریعه، ج۲۳، ص۲۷۹ · «صدوسی واند اثر فارسی در موسیقی»، ج۱، ص۶۹، هنر و مردم، دوره جدید، ش ۹۶ و ۹۷ (مهر و آبان ۱۳۴۹) · «دیباچه ای بر دانشنامه نویسی در شبه قاره با نگاهی ویژه به کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم تهانوی»، ج۱، ص۳۹، آینه میراث، دوره جدید، سال ۶، ش ۱ (بهار ۱۳۸۷) · مطلع العلوم و مجمع الفنون، ج۱، ص۵، چاپ سنگی (لکهنو) ۱۲۸۳/ ۱۸۶۶ · مطلع العلوم و مجمع الفنون، ج۱، ص۵۴۳ـ ۵۴۵، چاپ سنگی (لکهنو) ۱۲۸۳/ ۱۸۶۶