دعوا (فقه): راههاى اثبات دعوا

۱. بینه . دعوا گاه با دو شاهد ، گاه با دو شاهد و یک قسم - همچون ادّعا بر میت - و گاهى با یک شاهد و یک قسم ثابت مى‌شود. ۲. قسم. ۳. قسامه . ۴. اقرار . ۵. قرعه . ۶. علم قاضی . قاضى مى‌تواند بر اساس علم خود حکم کند و نیازى به اثبات از جانب طرف دعوا ندارد. ‌ ۷. امارات . امارات شرعی ، از قبیل ید و تصرّف که نشانه مالکیت فرد است ( قاعده ید ) و قاعده فراش که بر اساس آن فرزند مشکوک به همسر زن ملحق مى‌شود نه مرد زنا کار از دیگر راههاى اثبات دعوا به شمار مى‌روند؛ لیکن امارات قضایى که شارع آنها را اماره قرار نداده، همچون اثر انگشت و مانند آن، در صورت علم‌آور بودن براى قاضى مى‌تواند مستند حکم وى قرار گیرد. ‌ نوشته‌ها و اسناد ادارى بنابر مشهور در اثبات موضوع حکم قضایى اعتبار ندارند. بلکه بر عدم اعتبار آنها ادّعاى اجماع شده است، مگر آنکه قراینى قطعى- که موجب علم قاضی شود- بر صحّت و درستى آنها وجود داشته باشد. ۸. عرف . عرف عبارت است از آنچه عادت مردم در معاملات بر آن جریان دارد؛ به گونه‌اى که گوینده مى‌تواند با اعتماد بر فهم عرف، معنایى را از لفظى قصد کند، بدون آنکه نیاز به قیود آن باشد. عرف از راههاى اثبات دعوا به شمار نمى‌رود؛ لیکن گاهى ابزارى براى شناخت و تشخیص موضوع دعوا خواهد بود و تأثیر آن در قضاوت تنها در این حدّ است؛ مانند اینکه باغى فروخته شود و پس از آن، فروشنده و خریدار در داخل بودن تأسیسات ساختمانى آن در معامله باغ اختلاف کنند؛ بدین گونه که خریدار مدّعى دخول و فروشنده مدّعى خروج آن از معامله باشد. در این صورت، به عرف محل رجوع مى‌شود. ۹. استفاضه . بدون شک ، استفاضه علم‌آور حجت و معتبر است. اما استفاضه‌اى که علم آور نباشد، راهى براى اثبات برخى چیزها قرار داده شده است. برخى، استفاضه را تنها در مسئله نسب و مرگ و ملک مطلق (بدون ذکر سبب ملکیت از قبیل خریدن و ارث ) قابل استناد دانسته‌اند. برخى، نکاح و وقف ، و برخى دیگر، عتق و ولاء را نیز بر آنها افزوده‌اند. ‌ منبع: مهذّب الاحکام ج۲۷ ص۸۸ تا۱۰۵ · جواهر الکلام ج۴۰ ص۸۸ · الفقه ج۱۰۰ ص۴۳۳ تا۴۳۵ · جواهر الکلام ج۴۰ ص۳۰۳ تا۳۰۵ · فقه الامام جعفر الصادق ج۶ ص۱۱۸ · جواهر الکلام ج۲۳ ص۱۲۹ · فقه الامام جعفر الصادق ج۶ ص۱۲۰ تا۱۲۲