دهری: دهریه پیش از اسلام

یعنی کسانی که می‌گویند: عالم همیشه بوده و خواهد بود، چرا که اگر روزی عالم نباشد همه چیز تعطیل می‌شود) عرب دانسته که منکر وجود آفریدگار بوده و بعث و نشور را رد می‌کردند، آنها مرگ را معلول گذر زمان و حیات را معلول طبیعت می‌دانستند. دهریه عرب، اعتقاد به دهر و انتساب حیات و مرگ خویش را به آن، ظاهرا بهانه‌ای می‌شمرده‌اند برای شانه خالی کردن و رها کردن خود از قبول قیود دینی و اخلاقی. بخلاف (فلاسفه دهریه) که قائل به ابدیت ماده و معتقد به حصر معرفت بر مجرد حس بودند، تمایلات اباحی، آنهم از نوع بی‌بند باری‌های رایج در عهد اموی، منشا قول معطله عرب در عقایدشان بوده است، اینها فرض وجود خالق و اعتقاد به حشر و قیامت را لازم نمی‌دانستند، زمان را بی‌نهایت و ازلی و ابدی می‌پنداشتند، وجود را فقط در همین حیات دنیوی و مادی خلاصه می‌کردند و مرگ و نابودی را جز به پیری و فرسودگی و گذشت روزگار منسوب نمی‌کردند. به همین دلیل، به لذت‌گرایی روی می‌آوردند و هرچه را با هوای نفس خویش موافق می‌یافتند پیروی می‌کردند و از آنچه مخالف آن بود ترک می‌کردند. البته در میان مکاتب فلسفی هند نیز، از مکتبی بنام «چارواکا» سخن گفته شده که تمایلاتی شبیه به دهریه عرب داشته‌اند، برخی از آراء این مکتب، که در زمانی نامعلوم و پیش از میلاد مسیح (علیه‌السّلام) بوجود آمده، از این قرار است: ۱- این عناصر مادی‌اند که جهان را می‌سازند و لذا تصور وجود خدای خالق ضرورتی ندارد. ۲- بهشت و دوزخی وجود ندارد. ۳- باید از زندگی تا حد ممکن لذت برد. ۴- لذت و ثروت ، تنها غایات عقلانی‌اند که باید برای بدست آوردن آنها تلاش کرد و زحمت کشید. البته در این میان نیز، لذت؛ غایی‌ترین هدف است و ثروت نیز، تنها زمانی ارزشی دارد که بتواند وسیله‌ای باشد برای رسیدن به لذت. منبع: فرهنگ فرق اسلامی، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۵ش، سوم، ص۴۱۹ · الملل و النحل، تحقیق امیر علی مهنا و علی حسن فاعور، بیروت، دارالمعرفه، ۱۹۹۳ م، ج۲، ص۵۸۲ · زندیق و زنادیق، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۸۹ش، اول، ص۱۲۰ · زندقه و زنادقه، نشریه راهنمای کتاب، سال هفتم، شماره دوم، زمستان ۱۳۴۳ ش، ص۲۶۳ و ۲۶۴ · ترجمه: فرناز ناظر زاده کرمانی، قم، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، ۱۳۸۴ش، اول، ص۱۷۰ تا ۱۹۸ · ترجمه: فرناز ناظر زاده کرمانی، قم، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، ۱۳۸۴ش، اول، ص۱۸۴ · ترجمه: فرناز ناظر زاده کرمانی، قم، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، ۱۳۸۴ش، اول، ص۱۸۶ · ترجمه: فرناز ناظر زاده کرمانی، قم، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، ۱۳۸۴ش، اول، ص۱۸۷ · ترجمه: فرناز ناظر زاده کرمانی، قم، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، ۱۳۸۴ش، اول، ص۱۸۹