انگلیس پس از شکست در شیوههای استعماری کهن، به استعمار نامرئی روی آورد تا با انتخاب مهرههای مناسب از سرزمینهای مستعمره، بدون هزینه و زحمت به اهداف استعماری خود نایل آید. از این رو، برای اجرای مقاصد خویش با متلاشی نمودن نظام سیاسی قدیم ایران و ترکیه، آتاتورک را در ترکیه و رضاخان را در ایران برای استقرار نظام نوین به ظاهر مترقی در نظر گرفت تا آن دو در راس برنامههای خود اسلام را که همواره مانع اغراض استعماری غربیان بود از سر راهشان بردارند.
همان گونه که معروف است پیش از آن گلادستون وزیر امورخارجه انگلیس در مجلس عوام گفته بود تا این قرآن در میان مسلمانان وجود دارد ما نمیتوانیم به اهداف استعماری خود در مناطق اسلامی برسیم و باید بساط قرآن را از جوامع اسلامی برچینیم. انگلیس این سیاست را در جنگ جهانی اول و پس از فروپاشی عثمانی با سوء استفاده از نقاط ضعف آن امپراتوری، به دست مزدور خود آتاتورک پیاده کرد. حذف اسلام در ترکیه با برنامههای دینستیزانه نهضت ترکان جوان و آتاتورک تحقق یافت.
مصطفی کمال (آتاترک) به سال ۱۸۸۸ م. در سالونیک به دنیا آمد. پدرش کارمند دولت عثمانی بود. وی با آموزش زبان فرانسوی در آکادمی نظامی به تحصیل پرداخت و بعدها از همکاران «ترکان جوان» گشت و تا جنگ جهانی اول گمنام بود. در ماه مه ۱۸۸۹، گروهی از دانشجویان آموزشگاه پزشکی نظام سلطنتی عثمانی برای سرنگونی سلطان، انجمنی تاسیس کردند. این دانشجویان از ملتهای گوناگون بودند. نام رسمی این انجمن «کمیته اتحاد و ترقی» بود. اعضای انجمن که از باقی ماندههای «عثمانیان نو» بودند، خود را «ترکان جوان» میخواندند.
ترکان جوان و آتاتورک برای تکمیل پروژه اصلاحات خود، اقدام به تاسیس احزاب شناسنامهدار در جامعه ترکیه نمودند که به دنبال آن احزاب «وطن»، «وطن و حریت»، «جمعیت آزادی عثمانی»، «کمیته اتحاد و ترقی» و... تاسیس شد. ۱۳.
۱ - دوره تنظیمات در دوره تنظیمات که تا سال ۱۸۷۶ ادامه یافت، افراد اصلاحطلب، که بسیاری از آنان پرورش یافته مدرسههای غربی بودند، جنبشی برای تجدد شروع کردند و مقامات حساس اداری و کشوری را در اختیار گرفتند. این افراد برخی سازمانهای سیاسی را نیز تشکیل دادند که جمعیت «اتحاد و ترقی» یکی از آنها بود. از دوره تنظیمات باید به عنوان برزخی میان مرحله «غربگرایی» و «غربزدگی» نام برد. افراد اصلاحطلب این دوره به اندازه «ترکان جوان» غربزده نبودند، ولی در میان آنان بسیاری از گرایشات که بعدها در ترکان جوان تجلی یافت، دیده میشد.
«ترکان جوان» و اصحاب «تنظیمات» هر دو عمیقا تحت تاثیر تفکرات غربی و از طبقه بوروکرات بودند و هر دو نیز از طریق آموزش غربی در دستگاه رخنه کردند. البته اصحاب «تنظیمات» عموما از طبقه بالای بوروکراسی برخاسته ولی «ترکان جوان» از طبقه متوسط بوروکراسی و از افسران جوان نظامی بودند. ۱۳.
۲ - روزنامهنگاری به سبک غربی عامل دیگری که گسترش غربزدگی را در ترکیه تسهیل کرد، رواج روزنامهنگاری به سبک غربی بود. در این زمان روزنامهها و مطبوعات فراوانی در گوشه و کنار کشور آغاز به کار کردند که عمدتا در دست افراد غرب زده بود. مطبوعات از این طریق شدیدا در تلاش بودند تا ارزشهای غربی را گسترش دهند. البته نباید از نظر دور داشت که چون هیات حاکمه عثمانی با تعالیم اصیل اسلامی بیگانه بود و با خودکامگی و سیاستهای منحطه تنها به دلیل حفظ قدرت، یک نظام فاسد را بر امپراتوری حاکم ساخته بود، این موضوع بهانه خوبی بود تا طبقات غربزده تحت عنوان حمایت از مردم بر ضد دستگاه حاکمه دست به تشکیل گروههای زیرزمینی به اصطلاح «انقلابی» از سال ۱۸۸۹ در مؤسسات آموزشی و نظام جدید بزنند و در مدت کوتاهی حمایت سایر اقشار غربگرای نظام آموزشی غربی را به خود جلب نمایند و بدین وسیله به نام مبارزه با استبداد عثمانی، ارزشهای اسلامی را زیر سؤال ببرند.
مؤسسههای فرانسوی چون «گالاتاسرای» پایگاه اصلی این انقلابیون غربزده بود. از آن جا که ارتش نخستین واحدی بود که در آن نظامات غربی رایج گردید، در ادوار بعدی افرادی که محصول نظام مزبور در ارتش بودند پشتوانه اصلی جنبشهای غربگرایی شدند. جنبش «ترکان جوان» و دستگاه کمال آتاتورک نیز هر دو بر نظامیان تکیه داشتند. ۱۳.
۳ - انقلاب ترکان جوان انقلاب ترکان جوان در سال ۱۹۰۸ را میتوان سرآغاز دوره غربزدگی در امپراتوری قلمداد کرد. آنها عمدتا از افکار و اندیشههای غربی الهام گرفته بودند و پرچمداران و رهبران انقلاب همگی غربزده یا محصول نظام آموزشی غرب بودند، و یا با محافل امپریالیستی و صهیونیستی ارتباط داشتند. از نظر فکری ترکان جوان با خودباختگی به تقویت عناصر غربی و تضعیف اسلام میپرداختند و برای نخستین بار به جای وحدت جهانی اسلام، مکتب وارداتی ناسیونالیسم را در امپراتوری وارد کردند و تورانیگری (پان ترکیسم) آنان مقدمه فروپاشی امپراتوری گردید.
اندیشه و افکار «ترکان جوان» عمدتا وارداتی و از منتسکیو، روسو و دیگران اقتباس شده بود. آنان فکر «ناسیونالیسم ترک» را نیز از غربیان گرفتند. اسلام ستیزی و غرب زدگی از ویژگیهای نهضت «ترکان جوان» بود. از نظر سیاسی نیز ترکان جوان تمامی شیوههای جدید غرب را به کار بردند و دست به تشکیل حزب حاکمی به نام «کمیته وحدت و ترقی»، (C. U. P) زدند. آنها پس از به دست گیری قدرت، از طریق نظریه پردازان و قلم بدستان مزدور خود جنجالهای تبلیغاتی شدیدی برای سست کردن اعتقادات مذهبی و اسلامی مردم و آماده سازی زمینه پذیرش عقاید و افکار بیگانه به راهانداختند.
ضیاگوکلپ که در ترکیه به عنوان بنیانگذار ناسیونالیسم ترک شناخته میشود معروفترین ایدئولوگ ترکان جوان بود. وی در سال ۱۹۰۹به عضویت کمیته مرکزی حزب حاکم، (C. U. P) درآمد. ۱۳.
۴ - اندیشه ضیاگوکلپ ضیاگوکلپ (۱۸۷۴ م - ۱۹۲۴ م.) بزرگترین اندیشمند و نظریه پرداز غربزده (که آتاتورک از او متاثر بود) در مقابل «پان اسلامیسم»، ناسیونالیسم ترک و اقتباس تمام عیار تمدن غربی را به منظور شکستن زنجیرههای جور و جهل برای ملت ترک لازم دانسته و همانند طه حسین مدعی بود که ملت او به اروپا وابسته است و نه به جهان اسلام، بنابراین، ترکیه باید همه ارتباطهای فرهنگی و فکری و اجتماعی خویش را از شرق بریده و به غرب پیوند دهد.
او اصرار داشت که نه فقط فرآوردههای صنعتی، بلکه روح و نظام و ارزشهای غرب نیز میبایست به طور کامل اقتباس گردد و ارزشهای کهنه سنتی دور ریخته شود و در همین حال، «ملیت» ترک و «پان ترکیسم» و اساطیر و افسانههای باستانی قوم ترک احیا گردد. او میگفت: ما از نظر ملیت ترک هستیم، از نظر مذهب (یعنی رسوم عبادی) مسلمان و از نظر فرهنگ و تمدن اروپایی میباشیم. از اسلام فقط ما باید پارهای اعتقادات مذهبی و رسوم عادات را که صرفا مربوط به رابطه انسان - خدا هست اقتباس کنیم، ولی سایر تعالیم حقوقی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی اسلام که کهنه شده، باید مردود شناخته و در فراموشخانه تاریخ ریخته شود و به جای آن نظامات غربی دربست اقتباس گردد.
ضیاگوکلپ بهاندازه کمال آتاتورک در غربزدگی جلو نرفته بود و هنوز اسلام را به عنوان «عقیده شخصی» قبول داشت. او بین تمدن و فرهنگ فرق قایل بود، ولی کمال آتاتورک معتقد بود که فرهنگ و تمدن و همه چیز باید برچسب غربی داشته باشد. ۱۳.
۵ - بارزترین چهره غربزده کمال آتاتورک بارزترین چهره «غربزده» در جهان اسلام به عنوان یک انسان خودباخته در برابر غرب احساس بیهویتی و بیشخصیتی مینمود و از این رو، صهیونیسم و امپریالیسم انگلیس او را برای نیل به اهداف شوم خود انتخاب کردند. آنها در موقعیتها و حوادث نظامی ادامه جنگ جهانی اول با فرصتهایی که در اختیار وی گذاشتند از او چهرهای اصلاحطلب و قهرمان ملی ساختند و به وسیله او امپراتوری عثمانی و ارزشهای اسلامی را نابود کردند و با تجزیه جهان اسلام و نابودسازی اقتدار مسلمانان، آنها را به پذیرش سلطه غرب واداشتند.
آتاتورک به کمک غرب و انگلیس یک رژیم خودکامه و مستبدی را در ترکیه حاکم نمود و همچون رضاخان در ایران که با بدترین شکنجهها و آزارها در همه زمینههای زندگی اجتماعی و سیاسی به اسلامزدایی پرداخت، مدرسههای مذهبی را بست، اذان و نماز را به زبان عربی قدغن کرد، نظام حقوقی سوئد را به جای نظام شرع در دادگستری ترکیه رواج داد، خط را عوض کرد، کشف حجاب نمود، پوشیدن لباس غربی را برای هر ترک اجباری ساخت و.... کمال آتاتورک پس از رسیدن به قدرت دست به اقدامات ضداسلامی و غربگرایانه زد.
اسلامزدایی و « سکولاریسم »، یعنی کنار زدن دین از دولت از اهداف عمده این پیشوای غربزدگان بود. وی نخست «خلافت» را ملغا ساخت و بدین سان سمبل وحدت مسلمانان در جهان و حاکمیت اسلام در ترکیه را از بین برد، سپس نظام قضایی شریعت را منسوخ کرد و به جای آن قوانین کشورهای غربی را وارد نمود، «اوقاف» را ملی کرد و تمامی مدرسههای دینی (حدود ۴۷۹ مؤسسه آموزشی دینی با ۱۸۰۰۰ طلبه) را تعطیل کرد. ۱۳.
۶ - تغییرات در قانون اساسی آتاتورک در سال ۱۹۲۴ م. دستور داد هرچیزی که مربوط به تاریخ گذشته ترکها و امپراتوری عثمانی یا درباره اسلام است از برنامههای درسی تمامی مدارس حذف گردد. او در سال ۱۹۲۴ م. یک قانون اساسی جدید برای کشور اعلام کرد. این قانون اساسی نمونه کامل اسلامستیزی و غربزدگی مفرط در تمامی زمینههاست. در سال ۲۴- ۱۹۲۳ مقرر گردید که دختران در کنار پسران در یک کلاس درس شرکت کنند و در سال ۱۹۲۷ م. آموزش مختلط دختران و پسران در تمامی سطوح اجرا گردید.
آتاتورک از نظر سیاسی و فرهنگی، از طرفی با تشکیل جمهوری لائیک با اسلام مبارزه کرد و از سویی، علیرغم مخالفت شدید تودههای مردم، حتی دانشگاهیان، دستور داد تا رسمالخط زبان ترکی از «عربی» به «لاتین» تغییر یابد. او میخواست بدین وسیله رشته پیوند مسلمانان ترکیه را از جهان اسلام بگسلد و آن را به اروپا متصل کند و نسل جوان ترکیه را از فرهنگ غنی اسلام و دستاوردهای مسلمانان در طی قرون متمادی بیگانه و آنها را از اسلام و قرآن جدا سازد. ۱۳.
۷ - تغییرات در زبان ترکی در زمان آتاتورک موج غرب زدگی حتی «زبان» را در امان نگذاشت. رژیم دستور داد که زبان ترکی از تمامی کلمات عربی - فارسی پالایش گردد. این کار را مؤسسهای دولتی به نام «فرهنگستان زبان ترکی» عهده دار شد. گفته میشود ک مصطفی کمال آتاتورک در این ایام همواره دهها فرهنگ لغات ترکی برای سخنرانی به هم راه داشت! پس از مرگ آتاتورک در سال ۱۹۳۸ م. این سیاست و دوره غربزدگی در ترکیه به وسیله جانشین او عصمت اینونو ادامه یافت و در نتیجه تودههای مسلمان ترکیه از رژیم به ستوه آمدند و در نخستین انتخابات نسبتا آزاد در سال ۱۹۵۰ عصمت اینونو یار وفادار کمال آتاتورک را کنار زدند.
پس از اینونو، دولت عدنان مندرس روی کار آمد و روند غربگرایی تا حدی تعدیل گردید. در همین حال جنبشهای اسلامی، مخفی و نیمه مخفی مانند «جنبش نورسیها» و «حزب اسلامی» نجم الدین اربکان قد علم کرد، و بدین سان نهضت «بازگشت به خویشتن» به تدریج در ترکیه رو به گسترش نهاد، ولی هنوز نیز امرای ارتش و بوروکراتها که به امریکا و کشورهای غربی وابستگی دارند، مانع رشد چنین حرکتی میباشند.
منبع: تاریخ امپراطوری عثمانی، ترجمه سهیل آذری، کتابفروشی تهران، ص۶، ص۱۲۸ · تاریخ امپراطوری عثمانی، ترجمه سهیل آذری، کتابفروشی تهران، ص۶، ص۱۱۸-۱۲۰، با تلخیص
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
