دکتر ناصر کاتوزیان مسئولیت مدنی، ص ۴۴۹

دچار دگرگونی نمیشد و نتیجتاً زبانی به وجود نمی آمد یا در صورت حدوث زیان، ارتباطی با شخص یا اشخاص معین متصور نبود. به همین دلیل یافتن این امر حادث برای منتسب نمودن زیان به او دشوارترین مرحله احراز مسئولیت تلقی میشود. حکم قضیه روشن است و مطابق اصول و کلیات حقوقی بنیان نهاده شده اما احراز و ملموس نمودن آن کاری است بس پیچیده مباحثی مانند قابلیت یا عدم قابلیت مطالبه عدم النفع یا منافع ممکن الحصول ۵۲ یا طرح مسائلی نظیر مسئول حادثه در امر آموزش رانندگی که آیا باید راننده آموزش دهنده یا شخصی را که در حال آموزش دیدن است متصف به این عنوان دانست؟ از مباحث صغروی قضیه است. قاعده این است که فعل هر شخصی که به طور متعارف و به صورت قابل پیش بینی عرفی زبانی ایجاد کند سبب مسئولیت می شود و این از اختیارات دادگاهها است که با ملاحظه همه اوضاع و احوال حاکم بر حادثه سبب متعارف و علت اصلی را معرفی کنند و د. ا. م. قاعده خاصی وجود ندارد و کسانی که این مهم را به درستی متوجه نشده اند در اشتباه بزرگی می افتند. در رویه قضائی و آراء برخی محاکم نمونه هایی مشاهده می شود که نشان می دهد مفهوم رابطه سببیت و چگونگی اعمال آن در قضایای موجود بر آن دادگاه پوشیده است! ۵۵۴ ۵۵۳ این بحث بخصوص با تصویب قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور کیفری مصوب ۱۳۷۸ و امور مدنی مصوب ۱۳۷۹ مورد اختلاف قرار گرفته است و بعضاً تفاسیری مختلف را از سوی برخی از نویسندگان در این مورد مشاهده می نماییم. یکی از تفاسیر ظاهری مذکور تفاوت نهادن میان خسارت ناشی از اعمال مجرمانه با غیر آنها است؛ بدین صورت که منافع ممکن الحصول همان عدم النفع است که در امور کیفری قابل مطالبه است ولی در امور مدنی قابل مطالبه نیست تفسیر دیگر تفاوت نهادن میان مسئولیت قراردادی با مسئولیت خارج از قرارداد است زیرا اولی مشمول قانون آیین دادرسی مدنی (ماده ۵۱۵) قرار می گیرد و نمی توان عدم النفع را مطالبه نمود حال آنکه در مسئولیت خارج از قرارداد طبق ماده ۹ قانون آیین دادرسی کیفری این مطالبه ممکن است رجوع شود به مجله قضاوت ماهنامه دادگستری استان تهران، معاونت قضائی و آموزش و تحقیقات سال اول خرداد ۱۳۸۱، شماره ۵ صفحه ۲۴ الی (۲۵) برای ملاحظه تفسیری که منبعث از اصول حقوقی م. ب. رجوع شود به دکتر … صفحه ۲۵۳ الی ۲۵۵، همچنین دکتر … ره پیک خسارت عدم النفع نظریات و مقررات مجله دیدگاههای حقوقی، انتشارات دانشکده علوم قضایی و خدمات اداری شماره ۱۹ و ۲۰، ص ۲۶ ۵۵۴ به موجب دادنامه شماره ۲۲۵۸/۸۰ صادره از شعبه اول دادگاه عمومی اسلام شهر، چون راننده مکلف به رساندن شخص به مقصد معینی بوده است و قبل از رساندن او اجبارا او را پیاده میکند و بعد از چندی به دلیل تصادف آن شخص فوت کند. لذا بزهکاری راننده به نظر محرز تشخیص و با انطباق عمل با مواد ۲۹۴ و تبصره ۳ ماده ۲۹۵ و ۲۹۷ و ۳۰۲ قانون دیات دادگاه متهم موصوف را به پرداخت یکصد شتر د. ح. اولیاء دم متوفی محکوم می نماید. در این رأی به رابطه سببیت هیچ توجهی نشد است؛ در مقابل رابطه سببیت توزیع خسارت قاعده من له الغنم فعلیه الغرم»، تحلیل مسئولیت ناشی از عیب کالا و تولید را می توان در دادنامه شماره ۸۶۰۹۹۷۰۰۵۶۱۰۱۲۹۷- ۸۶/۱۰/۳۰ موضوع پرونده شماره ۲/۸۵۰۹۹۸۰۰۵۶۱۰۰۱۸۰ شعبه دوم دادگاه عمومی حقوقی گرگان ملاحظه نمود: در خصوص دادخواست آقایان ۱ - ابراهیم... ۲ - محمدرضا ... - محمد ... به طرفیت خواندگان ۱ - شرکت گران کوه ۲- شرکت توسعه کشت دانه های روغنی گرگان به خواسته الزام به پرداخت خسارت به علت فروش بذر معیوب و دادخواست جلب ثالث شرکت توسعه کشت دانه های روغنی به طرفیت مؤسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال به خواسته صدور حکم بر محکومیت خوانده به پرداخت خسارت مذکور د. ح. خواهانهای دعوای اصلی با بررسی و مداقه در محتویات پرونده ملاحظه می گردد خ. ه. مدعی گردیدند بر مبنای قراردادهای کشت کلزا مستند دعوا جمعاً ۹ هکتار از اراضی خود را با بذر کلزا از نوع هایولا ۴۰۱ که از شرکت گران کوه نماینده تهیه نموده بودند زیر کشت بردند. به علت نداشتن قوه نامیه و نامرغوب بودن بذر محصول کلزا بازدهی متعارف را نداشته و به آنها خساراتی وارد شده است. شرکت گران کوه اعلام نمود این شرکت یک شرکت تعاونی تولید کشاورزی است که به نمایندگی از اعضای خود با شرکت توسعه کشت دانه های روغنی قرارداد بست و بذر و سم و کود مورد نیاز را تماماً از شرکت کشت دانه های روغنی دریافت کرد و به زارعین تحویل داد. در مورد خ. ه. نیز شرکت گران کوه به همین صورت عمل نمود و این بذرها را از شرکت توسعه کشت دانه های روغنی تحویل داده شده به زار عین تحویل داد. شرکت توسعه کشت دانه های روغنی در پاسخ بیان داشت چون سلامت و کیفیت بذرهای تحویل داده شده به زارعین به موجب گواهی مؤسسه تحقیقات ثبت و گواهی نهال و بذر مورد رد تأیید قرار گرفته تقاضای جلب این مؤسسه را به عنوان مجلوب ثالث نمود و مسئولیت جبران خسارت را متوجه تولید کننده این بذرها دانسته است. عمده دفاعیات مجلوب ثالث به این استوار است که ۱- معیوب بودن بذرهای تولیدی مؤسسه اثبات نشده است؛ ⚠ احتیاط: 1 واژهٔ ناخوانا با «...» جایگزین شد. به طرفیت خواندگان ۱ - شرکت گران کوه ۲- شرکت توسعه کشت دانه های روغنی گرگان به خواسته الزام به پرداخت خسارت به علت فروش بذر معیوب و دادخواست جلب ثالث شرکت توسعه کشت دانه های روغنی به طرفیت مؤسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال به خواسته صدور حکم بر محکومیت خوانده به پرداخت خسارت مذکور د. ح. خواهانهای دعوای اصلی با بررسی و مداقه در محتویات پرونده ملاحظه می گردد خ. ه. مدعی گردیدند بر مبنای قراردادهای کشت کلزا مستند دعوا جمعاً ۹ هکتار از اراضی خود را با بذر کلزا از نوع هایولا ۴۰۱ که از شرکت گران کوه نماینده تهیه نموده بودند زیر کشت بردند. به علت نداشتن قوه نامیه و نامرغوب بودن بذر محصول کلزا بازدهی متعارف را نداشته و به آنها خساراتی وارد شده است. شرکت گران کوه اعلام نمود این شرکت یک شرکت تعاونی تولید کشاورزی است که به نمایندگی از اعضای خود با شرکت توسعه کشت دانه های روغنی قرارداد بست و بذر و سم و کود مورد نیاز را تماماً از شرکت کشت دانه های روغنی دریافت کرد و به زارعین تحویل داد. در مورد خ. ه. نیز شرکت گران کوه به همین صورت عمل نمود و این بذرها را از شرکت توسعه کشت دانه های روغنی تحویل داده شده به زار عین تحویل داد. شرکت توسعه کشت دانه های روغنی در پاسخ بیان داشت چون سلامت و کیفیت بذرهای تحویل داده شده به زارعین به موجب گواهی مؤسسه تحقیقات ثبت و گواهی نهال و بذر مورد رد تأیید قرار گرفته تقاضای جلب این مؤسسه را به عنوان مجلوب ثالث نمود و مسئولیت جبران خسارت را متوجه تولید کننده این بذرها دانسته است. عمده دفاعیات مجلوب ثالث به این استوار است که ۱- معیوب بودن بذرهای تولیدی مؤسسه اثبات نشده است؛ ۲- مشخص نیست که آیا در مزرعه های خ. ه. از بذرهای تولیدی مؤسسه کشت شده یا نه ۳ خسارات وارده توسط کارشناس ذیصلاح مؤسسه صورتجلسه نشده است و ورود خسارت به زارعین محرز نیست لهذا ن. ب. ا. (۱) نظریه کارشناسی مستند دعواکه مصون از اعتراض مؤثری باقیمانده است و با اوضاع و احوال قضیه مطابقت دارد حکایت از ورود زیان به محصول زراعی خ. ه. و معیوب بودن بذر کلزا موضوع قرارداد فی مابین طرفین دعوای اصلی و رابطه علیت بین این دو دارد؛ (۲) نظریه کارشناسان سازمان جهاد کشاورزی استان گلستان صفحه ۹۱ پرونده دلالت بر معیوب بودن و اختلاط بذر کلزا و همچنین تعلق بذر به طرفین دعوا جلب ثالث یعنی شرکت توسعه کشت دانه های روغنی و مؤسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال دارد؛ ( ۳) ... بیان داشت بر اساس تبصره ماده قانون ثبت ارقام گیاهی و کنترل گواهی بذر نهال مصوب ۱۳۸۲ مراجع قضایی مکلف به جلب نظر کارشناسان مؤسسه میباشند و در موضوع مطروحه اساساً نظر کارشناسان مؤسسه اخذ نشد. در پاسخ به این دفاع ذکر دو نکته ضروری است و آن اینکه تبصره ماده ۷ قانون مذکور صرفاً راجع به مواردی است که محاکم بخواهند در مورد تخلف اشخاص از مفاد قانون مذکور رسیدگی نمایند مضافاً بر اینکه زیر مجموعه وزارت کشاورزی م. ب. و خ. ه. پس از ورود زیان نظر سازمان جهاد کشاورزی استان گلستان را اخذ نمودند صفحه ۹۱) پرونده ( ۴) سؤال اساسی در مورد مسئولیت بین تولید کننده بذر شرکت توسعه ایجاد می شود. شرکت توسعه دانه های روغنی در لایحه ای در صورت معیوب بودن بذر و ورود زیان مسئولیت را متوجه مؤسسه مذکور دانسته است. ⚠ احتیاط: 1 واژهٔ ناخوانا با «...» جایگزین شد. ۲- مشخص نیست که آیا در مزرعه های خ. ه. از بذرهای تولیدی مؤسسه کشت شده یا نه ۳ خسارات وارده توسط کارشناس ذیصلاح مؤسسه صورتجلسه نشده است و ورود خسارت به زارعین محرز نیست لهذا ن. ب. ا. (۱) نظریه کارشناسی مستند دعواکه مصون از اعتراض مؤثری باقیمانده است و با اوضاع و احوال قضیه مطابقت دارد حکایت از ورود زیان به محصول زراعی خ. ه. و معیوب بودن بذر کلزا موضوع قرارداد فی مابین طرفین دعوای اصلی و رابطه علیت بین این دو دارد؛ (۲) نظریه کارشناسان سازمان جهاد کشاورزی استان گلستان صفحه ۹۱ پرونده دلالت بر معیوب بودن و اختلاط بذر کلزا و همچنین تعلق بذر به طرفین دعوا جلب ثالث یعنی شرکت توسعه کشت دانه های روغنی و مؤسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال دارد؛ (۳) ... بیان داشت بر اساس تبصره ماده قانون ثبت ارقام گیاهی و کنترل گواهی بذر نهال مصوب ۱۳۸۲ مراجع قضایی مکلف به جلب نظر کارشناسان مؤسسه میباشند و در موضوع مطروحه اساساً نظر کارشناسان مؤسسه اخذ نشد. در پاسخ به این دفاع ذکر دو نکته ضروری است و آن اینکه تبصره ماده ۷ قانون مذکور صرفاً راجع به مواردی است که محاکم بخواهند در مورد تخلف اشخاص از مفاد قانون مذکور رسیدگی نمایند مضافاً بر اینکه زیر مجموعه وزارت کشاورزی م. ب. و خ. ه. پس از ورود زیان نظر سازمان جهاد کشاورزی استان گلستان را اخذ نمودند صفحه ۹۱) پرونده (۴) سؤال اساسی در مورد مسئولیت بین تولید کننده بذر شرکت توسعه ایجاد می شود. شرکت توسعه دانه های روغنی در لایحه ای در صورت معیوب بودن بذر و ورود زیان مسئولیت را متوجه مؤسسه مذکور دانسته است. از استقراء در مقررات و اصول راجع به مسئولیت مدنی و قانون فوق الاشاره به نظر محکمه در موضوع مطروحه باید قائل به تعدد اسباب باشیم. بدین معنی که شرکت تولید کننده بذر معیوبی را تولید کرده است و مؤسسه هم در امور نظارت به وظایف اصلی خود یعنی درست به همین دلیل که دادگاه در مرحله صغری قیاس عمل قضائی، بیشترین تأثیر و دخالت را دارد می تواند جوانب انصاف و عدالت را ملاحظه و تصمیم خ. ر. ب. طرف نتیجه ای دلخواه تغییر دهد دادگاهها از همین روزنه و در پرتو ظهور و شیوع بیمه های مسئولیت سعی نموده اند مسئولیت را بر بیمه گری که توانا از پرداخت م. ب. تحمیل نمایند.