دیات‌: اسباب ضمان

۳. ۱ - مباشرت در جنایت مباشر به کسی گفته میشود که جنایت مستقیم به او منتسب میگردد؛ هرچند به واسطه آلتی همچون تفنگ ، بدون آنکه وی قصد ارتکاب جنایت را داشته باشد (چه آنکه صورت قصد ارتکاب، مورد ثبوت قصاص است) مانند کسی که هدفی را به گمان حیوان بودن آن نشانه رفته و به سمت آن تیراندازی میکند؛ در حالی که آن هدف انسان است، یا کسی که به قصد ادب کردن، کودکی را میزند و کودک اتفاقاً بر اثر آن میمیرد. پزشکی که به سبب مباشرت در مداوای بیمار ، جان یا عضو و یا منفعتی از منافع او را تلف کرده، در برابر آن ضامن و متعهد به پرداخت دیه است، مگر آنکه قبل از معالجه از ضمان تبرّی جوید و بیمار او را ابرا کند، که در این صورت بنابر قول مشهور - بلکه ادعای اجماع شده- ضامن نخواهد بود. برخی، در صورت حاذق بودن پزشک و کوتاهی نکردن وی در معالجه و اذن دادن بیمارِ بالغ و عاقل به مداوای او، پزشک را ضامن ندانستهاند، هرچند قبل از درمان از ضمان تبرّی نجسته باشد. چنانچه کسی ناگهانی بر سر بیمار، کودک ، دیوانه یا غافلِ بالغ فریاد زند و بر اثر آن، طرف بمیرد، فریاد زننده ضامن دیه است؛ لیکن در اینکه دیه بر عهده فریاد زننده است یا عاقله وی، اختلاف است. ۳. ۲ - تسبیب در جنایت تسبیب در جنایت عبارت است از وارد کردن جنایت بر دیگری به طور غیر مستقیم، با فراهم کردن مقدمات آن، به گونهای که اگر آن مقدمات نمیبود تلف رخ نمیداد، هرچند علّت مستقیم تلف چیزی دیگر است، مانند کندن چاه در مسیر آمد و شد مردم که فردی بر اثر لغزیدن در آن بیفتد و بمیرد یا عضوی از او تلف شود. در این صورت، کَننده چاه ضامن است. ۳. ۳ - اجتماع اسباب ضمان چنانچه دو سبب با هم اجتماع کنند، مانند کندن چاه در محلّ غیر مجاز از سوی فردی و گذاشتن سنگ در نزدیکی آن توسط فردی دیگر و برخورد کردن فرد سوم با سنگ و افتادن در چاه و مردن، بنابر اشهر، آن که ایجاد کننده سبب مقدم در تأثیر میباشد، ضامن است، که در مثال، گذارنده سنگ خواهد بود. اگر مباشر و سبب با هم اجتماع کنند، در صورتی که هر دو مساوی باشند یا مباشر قوی باشد، مباشر ضامن است، مانند اینکه کسی چاهی بکند و کسی دیگر، شخص سومی را در آن بیفکند، که در این صورت، شخص دوم ضامن است. اگر مباشر ضعیف و مسبِّب قوی باشد، بنابر قول مشهور مسبّب ضامن است، مانند اینکه کسی در محلّ غیر مجاز چاهی بکند و سرش را بپوشاند و شخص دوم ندانسته فردی دیگر را هُل دهد و بر اثر آن، وی در چاه بیفتد و بمیرد. منبع: جواهر الکلام ج۴۳، ص۴۴-۵۱ · جواهر الکلام ج۴۳، ص۵۷-۵۹ · جواهر الکلام ج۳۷، ص۴۶ · مسالک الأفهام ج۱۵، ص۳۸۱-۳۸۲ · مسالک الأفهام ج۱۵، ص۳۸۰