ذکر و تسبیح: آثار ذکر

پیش از این، بصیرت و بینایی در دنیا و آخرت به عنوان یکی از آثار ذکر خدا یاد شد. خدای سبحان می‌فرماید: «ان الذین اتقوا اذا مسهم طائف من الشیطان تذکروا فاذا هم مبصرون»؛ چنانچه شیطان بخواهد احرام ببندد و به صورت طواف کننده بر گرد کعبه دل طواف کند تا هر گاه در کعبه دل باز شد وارد آن شود، متقی متذکر می‌فهمد که این محرم بیگانه و حرامی است، از این رو هیچ گاه شیطان به قلب مؤمن متذکر راه ندارد. متقی متذکر بر اثر آن بینش قلبی حاصل از یاد حق، خاطره شناس است و هر خاطره‌ای که به ذهن او خطور کند می‌فهمد که این ربانی و ملکی است یا شیطانی و نفسانی: «اذا مسهم طائف من الشیطان تذکروا». شیطان در اوائل امر، برای فریفتن و به دام انداختن، با زبان ایمان و در سایه دین به سراغ انسان می‌آید، نه اینکه از آغاز او را به گناه فرمان دهد. او ابتدا «نفس مسوله» را، که خوب و بد را خوب می‌نمایاند، استخدام می‌کند. پس از آنکه نفس مسوله به خدمت او در آمد، اندک اندک « نفس اماره » را برای فرمان دادن به کار می‌گمارد، از این رو آنگاه که انسان تبه کار به گناه عادت کرد با علم و یقین به و معصیت بودن کاری، آن را به آسانی انجام می‌دهد: «و اما من بخل و استغنی و کذب بالحسنی فسنیسره للعسری» اثر دیگر ذکر این است که خدای سبحان به یاد انسان متذکر است، از این روگناه را از او باز می‌دارد و او را از خطر معصیت می‌رهاند، چنان که در باره حضرت یوسف (علیه‌السّلام) واقع شد: « ولقد همت به وهم بها لولا ان رای برهان ربه کذلک لنصرف عنه السوء والفحشاء انه من عبادنا المخلصین» مشاهده حضور حق و شهود قلبی : «رای برهان ربه» از کامل‌ترین مصادیق یاد و ذکر حق است. پاداش و اثر چنین یادی این است که سوء و فحشا از انسان باز داشته شده و گناه به سراغ او نمی‌آید: «لنصرف عنه السوء و الفحشا». لازم است عنایت شود که نماز، نمازگزار را از گناه نهی کرده و از ارتکاب معصیت باز می‌دارد؛ ولی لطف ممتاز خداوند که بر اثر شهود الهی نصیب شاهد و اصل می‌شود این است که زشتی و گناه را از نزدیک شدن به انسان سالک صالح و شاهد باز می‌دارد و بین این دو کار فرق وافر است. یاد حق همان گونه که خطر معصیت را از انسان دور می‌سازد، او را از خطرهای دیگر نیز می‌رهاند، چنان که راز نجات حضرت یونس (علیه‌السّلام) از خطر ماندن در شکم ماهی تا قیامت این بود که وی اهل تسبیح و جزو مسبحان بود: «فلو لا انه کان من المسبحین للبث فی بطنه الی یوم یبعثون». منبع: اعراف/سوره۷، آیه۲۰۱ · لیل/سوره۹۲، آیه۱۰ · یوسف/سوره۱۲، آیه۲۴ · صافات/سوره۳۷، آیه۱۴۳-۱۴۴