ذکر و تسبیح: دوام یاد حق

فرزانگان و خردمندان در همه شئون و حالات به یاد حق هستند: «ان فی خلق السماوات و الارض و اختلاف اللیل و النهار لآیات لاولی الالباب الذین یذکرون الله قیاما و قعودا و علی جنوبهم» یکی از مصادیق این آیه ، حالات گوناگون نمازهای نماز گزار است، که در روایات فقهی نیز از باب تطبیق مصداقی، و نه تفسیر مفهومی، در معنای آن گفته شده: مراد این است که اگر کسی ایستاده توان نماز گزاردن ندارد، آن را نشسته به جا آورد و اگر نشسته نیز قادر نیست در بستر و در حالی که به پهلو آرمیده است نماز بگزارد؛ لیکن مراد این است که خرد ورزان، در همه حالات مانند ایستادن، نشستن، استراحت و آرمیدن، با ذکر و دعا به یاد حق باشند. همان گونه که آیه یاد شده ناظر به دوام یاد حق در همه شئون است، آیه شریفه «و اذکر ربک فی نفسک تضرعا و خیفة و دون الجهر من القول بالغدو و الآصال و لا تکن من الغافلین» به استمرار ذکر و یاد خدا در همه لحظات اشاره دارد. توضیح اینکه « تضرع » و «خیفه» صفت قلب است امر به چنین ذکری شاهد آن است که تنها ذکر زبانی کافی نیست. البته زبان نیز باید ذکر حق بگوید؛ اما نه با صدای آشکار ، بلکه آهسته: «دون الجهر من القول». امر به ذکر در بامداد و آغاز روز (غدو) برای این است که همه روز به یاد حق بگذرد، چنان که مراد از ذکر در شامگاه (آصال)، یعنی پایان روز و آغاز شب این است که همه شب به یاد حق بگذرد، آنگاه برای اینکه مبادا کسی گمان کند که اگر در دو طرف روز به یاد خدا بود کافی است، می‌فرماید: «و لا تکن من الغافلین». در این جمله، از غفلت نهی شده است و نهی، بر خلاف امر مفید تکرار است، زیرا انتفای طبیعت غفلت به انتفای همه افراد آن است. انسان پیوسته باید به یاد حق باشد و اگر احیانا آن را فراموش کرد، فورا با این نسیان را با یاد خدا ترمیم و جبران کند: «و اذکر ربک اذا نسیت». ممکن است هنگام انجام دادن برخی کارها نتوان ذکر گفت؛ اما اگر کار به ظاهر دنیوی برای خدا باشد، به یقین یاد خدا و مصداق ذکر الله است البته بهترین یاد خدا نماز و به ویژه نماز جمعه است: «یا ایها الذین آمنوا اذا نودی للصلاة من یوم الجمعه فاسعوا الی ذکر الله» ، چنان که برجسته‌ترین نماز یاد خداست: «اقم الصلاة لذکری». منبع: آل عمران/سوره۳، آیه۱۹۰۱۹۱ · وسائل الشیعه، ج۵، ص۴۸۱ · اعراف/سوره۷، آیه۲۰۵ · کهف/سوره۱۸، آیه۲۴ · جمعه/سوره۶۲، آیه۹ · طه/سوره۲۰، آیه۱۴