ذکر و تسبیح: کیفر غفلت از یاد خدا

غفلت از یاد حق، دارای آثار شوم و پیامد‌های زیانبار و تلخ است: ۶. ۱ - نابینایی دل یکی از نتایج تلخ غفلت، که در مباحث پیشین نیز به آن اشاره شد، نابینایی دل است؛ همان گونه که اثر یاد خدا بصیرت و بینش دل است، نسیان خدا نیز با کوری همراه است، چنان که خدای سبحان می‌فرماید: دیدگان آنها یاد مرا نمی‌بیند: «اعینهم فی غطاء عن ذکری». این کوری در قیامت که ظرف ظهور حقایق است نمایان می‌شود: «ومن اعرض عن ذکری فان له معیشة ضنکا ونحشره یوم القیامة اعمی» اگر کسی یاد خدا را با قلب ندید، نام خدا را هم بر زبان نمی‌آورد، زیرا کسی که قلب او نابیناست به دام شیطان می‌افتد و شیطان بر روی او خیمه زده، روپوشی می‌گذارد که همه مجاری ادراکی و تحریکی او را زیر پوشش شیطنت قرار می‌دهد، چنان که خدای سبحان فرمود: یاد خدا سراسر عالم را فرا گرفته و کیفر کسی که خ. ر. ب. کوری زده، خفاش صفت، خورشید یاد خدا را نبیند این است که او را تحت پوشش شیطان قرار می‌دهیم: «و من یعش عن ذکر الرحمن نقیض له شیطانا فهو له قرین». «تقییض» به معنای «جعل القیض علی البیض» است. تخم مرغ را «بیض» و به پوست محکمی که آن را در پوشش و حصار خود قرار داده «قیض» می‌گویند. مطابق این آیه شریفه، خدای سبحان به عنوان کیفر تعامی عمدی، شیطان را به صورت پوست غلیظ روکش و غلافی قوی قرار می‌دهد که همه هستی انسان غافل را در پوشش خود می‌گیرد، بنابر این، هر کس یاد خدا را نبیند مصدود شیطان و محصور شیطنت است و شیطان در مجاری ادراکی و تحریکی او راه دارد و او را رها نمی‌کند. اگر کسی یاد حق را عمدا فراموش کرد این خطر هست که خدای سبحان چندین شیطان را به صورت قرین سوء برای او «تقییض» کند: «و قیضنا لهم قرناء»، بنا بر این برخی افراد چندین پوشش در طول هم یا در عرض هم دارند. برخی شیاطین، زمام مجاری ادراکی او و بعضی دیگر زمام مجاری تحریکی وی را بر عهده دارند و چنین شخص مبتلایی باید از شر چندین شیطان رهایی پیدا کند. آنان که یاد خدا را عمدا فراموش کرده و این نسیان آنها را در حصار شیطان قرار داد، در قیامت می‌فهمند که گرفتار قرین سوء بوده‌اند و آن روز آرزوی بیجا دارند: ‌ای کاش بین ما و تو فاصله شرق و غرب بود و تو قرین بدی هستی: «حتی اذا جاءنا قال یا لیت بینی و بینک بعد المشرقین فبئس القرین». ۶. ۲ - محرومیت از رحمت خاص کیفر دیگر غفلت و فراموشی عمدی یاد خدا، محرومیت از رحمت خاص است. توضیح اینکه خدای سبحان با اینکه به همه چیز بیناست: «انه بکل شی ء بصیر» و ممکن نیست به موجودی نگاه نکند، در قیامت به عده‌ای نمی‌نگرد و با آن سخن نمی‌گوید: «لا یکلمهم الله و لا ینظر الیهم یوم القیامه». مراد این است که خداوند به آنان نگاه تشریفی همراه با لطف و رحمت ندارد، بر همین اساس، به رسول خود نیز فرمود تا از دنیا طلبان اعراض کند: «فاعرض عن من تولی عن ذکرنا ولم یرد الا الحیاة الدنیا» و حال آنکه رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) «رحمة للعالمین» است: «وما ارسلناک الا رحمة للعالمین » و برای اتمام حجت ، تا آخرین لحظه آنان را به دین حق فرا می‌خواند. اتمام حجت، دعوت به اسلام ، ارشاد و هدایت غیر از اعراض قلبی است، پس اینکه فرمود: از آنان اعراض کن، یعنی به آنها نگاه لطف مخصوص و رحمت خاص نداشته باش. ج) اثر تلخ دیگر غفلت از یاد خدا، قرار گرفتن در فشار و تنگنای زندگی است: «ومن اعرض عن ذکری فان له معیشة ضنکا ونحشره یوم القیامة اعمی»؛ از این رو دنیا طلب هرگز آرامش و آسایش ندارد و همواره گرفتار دلهره و بین عوامل فشار است که مبادا آنچه را دارد از دست بدهد و آنچه را ندارد فراهم کند و هم آنچه را دارد حفظ کند، از این رو در فشار حفظ موجود و طلب مفقود زندگی می‌کند: «فان له معیشة ضنکا». این بدان معنا نیست که اعراض کننده از یاد حق، حتما فقیر می‌شود، بلکه مقصود آن است که او در زندگی در تنگنا و فشار است؛ خواه در فشار فقر و خواه در فشار مال. فشار در زندگی غیر از فقر و غناست، ممکن است کسی در عین دارایی و توان مندی، گرفتار معیشت ضنک باشد. آیه «و من اعرض عن ذکری فان له معیشة ضنکا» در قبال آیه شریفه «و من یتق الله یجعل له مخرجا» است. کسی که به یاد خدا و اهل تقواست در شرح صدر است و هرگز در کار خود نمی‌ماند و هیچ گاه در فشار قرار نمی‌گیرد، از همین رو کسی که مثلا در علم همواره در پی خود نمایی و تفاخر و مانند آن است، همیشه در فشار شبهات قرار دارد، اما آن که تقوای علمی دارد سرانجام مشکل او به طریقی حل می‌شود. در مسائل مالی و غیر آن نیز این گونه است، چنان که خدای سبحان در باره رزق پرهیزکاران، که اعم از رزق مادی است، فرمود: «و یرزقه من حیث لا یحتسب». منبع: کهف/سوره۱۸، آیه۱۰۱ · طه/سوره۲۰، آیه۱۲۴ · زخرف/سوره۴۳، آیه۳۶ · فصلت/سوره۴۱، آیه۲۵ · زخرف/سوره۴۳، آیه۳۸ · ملک/سوره۶۷، آیه۱۹ · آل عمران/سوره۳، آیه۷۷ · نجم/سوره۵۳، آیه۲۹ · انبیاء/سوره۲۱، آیه۱۰۷ · طلاق/سوره۶۵، آیه۲ · طلاق/سوره۶۵، آیه۳