رابطه دین و آزادی: تعریف هگل و مارکس از آزادی

ضرورت به همان‌ اندازه نابیناست که درک نشود آزادی در استقلال ، رویایی نسبت‌ به قوانین نیست ‌بلکه در شناخت این قوانین و در امکان به کار‌انداختن اصولی آنها در جهت مقاصد معینی است‌». آیا فردی که در یک سیل بنیان کن قرار گرفته و آگاهی کامل دارد که ساعتی بعد سیل او را تا اعماق دریا فرو خواهد برد و یافردی که از قله بلند پرت شده و آگاهی دارد که به حکم ضرورت قانون ثقل لحظاتی بعد قطعه قطعه خواهد شد در فرو رفتن به دریا و یا سقوط به دره آزاد است؟ بنابر نظریه مادیت جبری تاریخی شرایط اجتماعی مادی محدود کننده انسان و جهت دهنده به او و سازنده وجدان و شخصیتها و اراده و انتخاب اوست و او در مقابل شرایط اجتماعی جز یک ظرف خالی و یک ماده خام محض نیست. انسان ساخته شرایط است نه شرایط ساخته انسان، شرایط پیشین مسیر بعدی انسان را تعیین می‌کند نه انسان مسیر آینده شرایط را، بنابراین آزادی به هیچ‌وجه معنی و مفهوم پیدا نمی‌کند». منبع: جامعه و تاریخ، ص۸۴ · جامعه و تاریخ، ص۸۵