رابطه دین و آزادی: قلمرو و دامنه‌ی آزادی

آیا آزادی مطلقاً و بدون هیچ گونه قید و شرط و محدودیتی محترم و با ارزش است یا این که در یک مدار مشخص و معینی فاقد احترام خواهد بود؟ وی پس از بررسی منشاء آزادی، محدودیت آزادی را امری ضروری تلقی کرده می‌گوید: «بشر به حکم این که در سرشت خود دو قطبی آفریده شده یعنی موجودی متضاد است و به تعبیر قرآن کریم مرکّب از عقل و نفس یا جان ـ جان علوی ـ و تن است، محال است بتواند در هر دو قسمت وجودی خود از بی‌نهایت درجه آزادی برخوردار باشد رهایی هر یک از دو قسمت عالی و سافل وجود انسان، مساوی است با محدود شدن قسمت دیگر.» و نیز در باب تعارض آزادی و سایر ارزش‌های انسانی فرمود: «آزادی و مساوات دو ارزش انسانی است که با یکدیگر متعارض می‌باشند اگر افراد آزاد باشند مساوات از بین می‌رود و اگر بخواهد مساوات کامل برقرار شود ناچار باید آزادی‌ها را محدود کرد... آزادی به فرد تعلق دارد و مساوات به جامعه ». به طور کلی «ملاک شرافت و احترام آزادی انسان این است که انسان در مسیر انسانیت باشد، انسان را در مسیر انسانیت باید آزاد گذاشت نه انسان را در هر چه خودش انتخاب می‌کند و لو بر ضدّ انسانیت باشد.» «اراده‌ی بشر تا آنجا محترم است که با استعدادهای عالی و مقدسی که در نهاد بشر است هماهنگ باشد و او را در مسیر ترقی و تعالی بکشاند اما آنجا که بشر را به سوی فنا و سستی سوق می‌دهد و استعدادهای نهانی را به هدر می‌دهد احترامی نمی‌تواند داشته باشد.» ۹. ۱ - نظرات غرب و قلمرو آزادی اما از نظر غرب «آنچه آزادی فرد را محدود می‌کند آزادی امیال دیگران است هیچ ضابطه و چهارچوب دیگری نمی‌تواند آزادی انسان و تمایل او را محدود کند؛ آزادی به این معنا مبنای دمکراسی غربی قرار گرفته است در واقع نوعی حیوانیت رها شده است. این که انسان میلی و خواستی دارد و باید بر این اساس آزاد باشد موجب تمیزی میان آزادی انسان و آزادی حیوان نمی‌شود.» «راسل می‌گوید: قدرت منع و جلوگیری دیگران می‌گوید که من به خاطر منافع خودم می‌خواهم منافع دیگران را به خطر ‌اندازم آنها به خاطر منافع خودشان با دیگران اتّفاق خواهند کرد و جلو مرا خواهند گرفت و من ناچار تسلیم خواهم شد و اجباراً منافع خصوصی خود را با منافع عمومی هماهنگ خواهم کرد.» «به عقیده «میل» هیچ چیز مگر زیان فرد دیگر یا جامعه و به عقیده «لاک» مصلحت فرد و مصلحت جامعه یعنی اکثریت» ملاک محدودیت آزادی نمی‌تواند باشد. ب. ت. ب. مطالب مذکور، تذکار دو نکته‌ی مهم دیگر ضروری است: ۹. ۲ - نکته‌ی یکم انسان گرچه موهبت الهی به نام آزادی دارد ولی در بعضی امور تکویناً از این آزادی محروم است. مثلاً انسان در ساختن ‌اندام‌های بدن ، رنگ پوست یا چشم ، و نیز روحیه‌های خاص روانی یا اجتماعی که از طریق وراثت، محیط طبیعی و اجتماعی، تاریخ و عوامل زمانی به دست می‌آورد هیچگونه اختیار و آزادی ندارد البته بعدها تا حدود زیادی می‌توان بر علیه این محدودیت‌ها طغیان کرد. پس آنچه محوریت بحث قلمرو آزادی و ملاک محدودیت آن را مشخص می‌کند عبارتنداز: محورهایی که تکویناً متعلق آزادی هستند نه آن اموری که تکویناً از قلمرو آن خارج باشند. ۹. ۳ - نکته‌ی دوم این است که واقعیت‌هایی وجود دارد که اجبار بردار نیستند و با سلطه و زور نمی‌توان آنها را بر جامعه تحمیل کرد اموری چون تربیت افراد و جوامع، محبت و دوست داشتن، ایمان با دو رکن علمی و احساسی آن، آزادگی و روح آزادی خواهی و همچنین دین را می‌توان از این واقعیت‌ها به شمار آورد. زیرا تحمیل دیدگاه و جلوگیری از آزادی‌اندیشه، به اختناق و استبداد می‌انجامد. ایشان معتقد است در جامعه اسلامی، مردم در‌اندیشه و باور خویش آزادند و الزامی وجود ندارد. ایشان پس ‌از بیان مصادیق آزادی غیرقانونی مانند مخالفت با اسلام، مخالفت با مصالح کشور و مخالفت با عفت عمومی، درباره پیامدهای زیان‌بار آن، به‌ویژه هرج‌ومرج اجتماعی هشدار می‌دهد. مجری آن نیز حکومتی است که اقتدار خود را از قانون کسب کرده‌ است. منبع: پیرامون انقلاب اسلامی، ص۱۰۱ · فلسفه‌ی اخلاق، ص۲۶۶- ۲۷۰ · آشنایی با قرآن، ج۳، ص۲۲۴ · اخلاق جنسی در اسلام و جهان غرب، ص۳۹ · پیرامون انقلاب اسلامی، ص۱۰۰. ‌ · اخلاق جنسی در اسلام و جهان غرب، ص۴۲ · پیرامون جمهوری اسلامی، ص۱۵۵ · فسلفه‌ی تاریخ، ص۲۵۹ · فلسفه‌ی تاریخ، ص۲۸۷ · انسان در قرآن، ص۳۸ · جهاد، ص۴۹ · صحیفه امام، ج۴، ص۱۱۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ · دانشنامه امام خمینی، ج۱، ص۳۴۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ · صحیفه امام، ج۱۷، ص۱۴۰-۱۴۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ · صحیفه امام، ج۱۰، ص۹۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ · دانشنامه امام خمینی، ج۱، ص۳۴۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰