رابطه دین و اخلاق: سکولار مقابل اخلاق دینی

رهزن ‌اندیشه بسیاری از خردورزان می‌گردد و اگر چاره درستی برای آن فراهم نیاید، به اخلاق دین زدایی شده (سکولار) می‌انجامد. کسانی که از اخلاق سکولار جانبداری می‌کنند، اخلاق دینی را دارای کاستی‌ها و پیامدهای ناگواری دانسته‌اند که اینک به مهم‌ترین آن‌ها اشاره می‌کنیم. ۳. ۱ - اخلاق و خردگریزی دین خرده‌گیران بر اخلاق دینی بر این باورند که گزاره‌های دینی - حتی گزاره‌ای چون «خدا وجود دارد» - اگر خردستیز نباشند، دست کم خرد گریزند و به همین دلیل نمی‌توانند مبنایی تزلزل‌ناپذیر برای اخلاق فراهم آورند. آنچه فراتر از درک عقل است، احتمال صدق و کذبش مساوی است؛ از این رو اخلاقی که بر این پایه‌های سست‌بنیان استوار است، استحکامی ندارد و آرامش روانی را برای آدمی به ارمغان نمی‌آورد. (این اشکال در منبع زیر گزارش شده است: ) سستی این استدلال به خوبی آشکار است و نیاز به توضیح چندانی ندارد. اندیشمندان مسلمان نه تنها خردستیزی، بلکه خردگریزی پایه‌های اساسی دین را نیز نمی‌پذیرند و اعتقاد به چنین گزاره‌هایی را توصیه نمی‌کنند. در امور زیربنایی دین، تنها ملاک ارزیابی و یگانه داور حقیقی، عقل و خرد آدمی است و تنها پس از گذر از این مرحله است که می‌توان از امور فراعقلی سخن گفت و گزاره‌های خردگریز را پذیرفت. بدیهی است که چنین گزاره‌هایی به دلیل آنکه بر پایه‌هایی تزلزل ناپذیر استوارند، از اعتبار کافی برخوردار بوده، به تزلزل اخلاقی نمی‌انجامند. ۳. ۲ - علم پیشین الهی این اشکال به علم پیشین الهی اختصاص ندارد، بلکه هر آموزه دینی (همچون اعتقاد به قضا و قدر و فاعلیت مطلق خداوند) که با اختیار انسان ناسازگار می‌نماید، در اینجا به کار می‌آید. پیش فرض اساسی اخلاق، اختیار و آزادی انسان است. بر این اساس، اگر خداوند - چنان که ادیان توحیدی می‌گویند - پیشاپیش، همه چیز را بداند، جایی برای اختیار آدمی و در نتیجه، اخلاق باقی نمی‌ماند: «اگر همه افعال همان گونه که خداوند پیش بینی نموده، روی خواهند داد، هیچ کس توان آن را نخواهد داشت که راه دیگری در پیش گیرد». من می ‌خورم و هر که چو من اهل بود می‌ خوردن من به نزد او سهل بود می‌ خوردن من حق ز ازل می‌دانست گر می ‌نخورم علم خدا جهل بود رابطه میان علم پیشین الهی و اختیار انسان بحث گسترده‌ای است که همواره ‌اندیشمندان را در شرق و غرب عالم به خود مشغول داشته است. یکی از پاسخ‌های ساده - و در عین حال قاطع - به اشکال مورد اشاره آن است که خداوند همچنان که می‌داند چه افعالی از آدمی سر می‌زند، از اختیاری بودن آن‌ها نیز آگاه است؛ بنابراین اگر این افعال جبری باشند، علم خدا جز جهل نخواهد بود. بر این اساس، خداوند از ازل می ‌خوردن شاعر را می‌دانست و از این نکته نیز آگاه بود که او از روی اختیار می‌ خواهد خورد؛ از این رو اختیاری نبودن میخوارگی به معنای بی‌پایگی علم خداوند است. در حالی که دین دگرگونی اخلاق را بر نمی‌تابد و بر ثبات قواعد اخلاقی تاکید می‌ورزد. این امر نیز یکی از ضعف‌های اخلاق دینی به شمار رفته است. در نقد این سخن باید گفت که اصول و پایه‌های اخلاق با تغییرات محیط دگرگونی نمی‌یابند، هر چند چگونگی تحقق بخشیدن به این اصول می‌تواند به زمان و مکان وابسته باشد. برای مثال، اخلاق دینی ما را به رفتار عادلانه فرا می‌خواند و عدالت هر چند می‌تواند در زمان‌های گوناگون مصادیق مختلفی بیابد، اما هیچ پدیده طبیعی یا پیشرفت علمی نیکویی این عمل را از آن نمی‌ستاند. ۳. ۴ - کرامت انسانی به گمان برخی از دین ستیزان، اخلاق دینی منزلت والای انسانی را نادیده می‌گیرد و به جای آنکه به انسان - از آن نظر که انسان است - حرمت نهد، معیارهای دیگری را مطرح می‌سازد؛ بر این اساس، میان خودی و غیر خودی فرق می‌گذارد و از خشم و غضب به بی‌دینان دریغ نمی‌ورزد. از نظر من، برای یک دانشمند ارزنده‌تر است که چنین راهی را انتخاب کند تا راه خشم و غضب... (اما) در انجیل می‌بینید که مسیح گفته است: «شما ‌ای مارها و شما این نسل افعی‌ها، چگونه می‌توانید از عقوبت جهنم نجات یابید؟» همچنین، ادیان الهی انسان را مملوک خدا می‌دانند و براساس آن خداوند را دارای حق ویژه‌ای می‌شمارند، به گونه‌ای که می‌تواند خارج از چارچوب قوانین اخلاقی، در ملک خود تصرف نماید و حتی به ریختن خون انسانی بی‌گناه فرمان دهد. خانه خود را همی سوزی بسوز کیست آن کس کو بگوید لایجوز چنین تفسیری از اخلاق دینی، هر چند با دیدگاه‌های برخی از مکاتب فکری سازگار است، در ‌اندیشه اصیل اسلامی و در سیره علمی و عملی پیشوایان معصوم، نمی‌توان برای آن تاییدی یافت؛ زیرا اولا: پیامبران الهی و امامان معصوم (علیهم‌السّلام) در محاسن اخلاقی سرآمد همگان بودند و به گواهی اسناد معتبر تاریخی، حتی در جنگ با دشمنان نیز اخلاق انسانی را فرو نمی‌گذاشتند و از پیروان خود نیز شیوه‌ای جز این نمی‌طلبیدند. ثانیا: هر چند خداوند مالک و هستی بخش جهان است؛ به دلیل برخورداری از حکمت کار لغو و قبیح از او سر نمی‌زند و جز به آنچه ذاتا نیکو است، فرمان نمی‌دهد. با این حال، شرط خردورزی آن است که محدودیت‌های عقل را نادیده نگیریم و جایی برای امور خردگریز باقی گذاریم و بر آن‌ها بر چسب خردستیزی نزنیم. ۳. ۵ - اعتقاد به معاد برخی از طرفداران اخلاق سکولار ، باور به زندگی پس از مرگ و ثواب و عقاب اخروی را یکی از نقاط ضعف اخلاق دینی به شمار آورده و اعتقاد به آتش جهنم را روشنگر آتش جنگ‌های دنیوی خوانده‌اند: «فکر می‌کنم این عقیده که آتش جهنم یک نوع مجازاتی از برای گناهکاران است، عقیده‌ای ظالمانه می‌باشد؛ عقیده‌ای است که ظلم را در دنیا گسترش داده و شکنجه و بی‌عدالتی را نصیب نسل‌ها و نژادها می‌کند». برخی دیگر به همین مساله از زاویه دیگری نگریسته و اخلاق دینی را اخلاقی مصلحت‌جویانه و کاسبکارانه نامیده‌اند. با این توضیح که عمل اخلاقی از جایی آغاز می‌گردد که سودجویی‌های شخصی کنار نهاده شود و جز انجام وظیفه، غرض دیگری در کار نباشد؛ در حالی که ادیان الهی بر امید به بهشت ‌یا ترس از دوزخ تکیه می‌زنند و با بهره‌گیری از آن، پیروان شان را به رفتار پسندیده فرا می‌خوانند. در نقد نکته نخست ‌باید بگوییم: چندان برای ما روشن نیست که چگونه اعتقاد به آتش اخروی، شکنجه و بی‌عدالتی دنیوی را رونق می‌بخشد! (شاید مقصود نویسنده این باشد که مجازات اخروی تناسبی با جرائم متخلفین ندارد و از این رو ظالمانه به شمار می‌آید و اعتقاد به درستی چنین عمل ظالمانه‌ای راه انجام ظلم و ستم را به روی مؤمنان می‌گشاید.) اخلاق دینی نه تنها به رواج بازار بی‌عدالتی نمی‌انجامد، بلکه با تاکید بر این نکته که رفتار عادلانه و ظالمانه بی‌پاسخ نمی‌ماند و هر کس به پاداش و کیفر شایسته خود می‌رسد اجرای اخلاق را تضمین می‌کند. نکته دوم نیز که بیانگر اخلاق است، بر پایه محکمی استوار نیست. هر چند از دیدگاه پیشوایان دین مبین اسلام ، بهترین نوع بندگی و نیکوترین عمل اخلاقی آن است که با انگیزه‌هایی همچون شوق به بهشت و ترس از دوزخ همراه نباشد؛ از آنجا که همه مؤمنان در یک سطح نیستند، در مراتب پایین سلوک اخلاقی چنین انگیزه‌هایی نیز پذیرفتنی است. از دیدگاه وی، ادیانی همچون مسیحیت ‌با تشویق آدمیان به سجایایی چون نوع دوستی، رحم و شفقت و تسلیم و سرسپاری، شخصیت واقعی انسان را سرکوب می‌کنند و آن را از شکوفایی باز می‌دارند: « ریشه همه بدی‌ها این است که اخلاق برده‌وار افتادگی، عفاف ، خودشکنی و فرمانبری مطلق پیروزی یافته است.» اخلاق نوع دوستانه، خودپرستی آدمی را از میان می‌برد و «با از بین رفتن خود پرستی، انسان‌های بهتر نیز از دست می‌روند». فرودستان جامعه چنین اخلاقی را ساخته و به دلیل فراوانی جمعیت‌شان توانسته‌اند آن را بر فرادستان و سروان تحمیل نمایند. به جای دم زدن از برابری انسان‌ها - «که تاکنون مهملی بالاتر از آن بر زمین وجود نداشته است‌» - باید به «انسان برتر (ابرمرد)» بیاندیشیم و کسب « قدرت‌ » را در سرلوحه اهداف انسانی بنشانیم. در این راستا به فلسفه‌ای نیازمندیم که «نیرومند را نیرومندتر سازد و برای خسته از دنیا، فلج کننده و نابودی‌آور باشد» ؛ در حالی که ادیان راهی کاملا متفاوت در پیش گرفته‌اند: دین‌های فرمانفرما، از جمله علت‌های اصلی فروماندن نوع انسان در مرتبه‌ای پست ‌بوده‌اند؛ زیرا بسی از آنچه که می‌بایست نابود شود را نگاه داشته‌اند. باید بسی شکرگزارشان بود! از دست و زبان که برآید که از عهده شکر آنچه، به مثل، مردان روحانی مسیحیت تاکنون برای اروپا کرده‌اند، به درآید! اینان پس از آرام بخشیدن دردمندان و دل‌دادن به ستمدیدگان و نومیدان و دادن عصا و تکیه‌گاهی به نوانان، و کشاندن پریشان - درونان و شوریدگان - از جامعه به دیرها و تیمارستان‌ها... برای خراب کردن نژاد اروپایی چه کاری مانده بود که نکرده باشند؟ وارونه کردن همه ارزش‌ها - این بود آنچه می‌بایست ‌بکنند! یعنی خردکردن نیرومندان و پوچ کردن امیدهای بزرگ. پیش از صحبت درباره کتاب‌هایم جا دارد این‌ پرسش را مطرح کنم که آیا آن‌ها را فهمیده‌اند یا نه؟... هنوز زمان چنین پرسشی فرا نرسیده است. زمان خود من نیز هنوز فرا نرسیده است: هستند کسانی که پس از مرگ‌شان زاده می‌شوند.... زمانی فرامی‌رسد که... شاید برای تفسیر (کتاب چنین گفت زرتشت) کرسی‌های تخصصی ایجاد شود، اما کاملا تناقض‌گویی کرده‌ام اگر انتظار داشته باشم از همین امروز گوش و دست‌هایی بیابم که بتوانند حقایق مرا بفهمند» ) و در بسیاری از موارد نیز با یکدیگر ناسازگار می‌نماید. این تعبیر نشانگر الحاد وی به شمار آمده است که در تایید آن می‌توان به عباراتی که صراحت ‌بیشتری در انکار خدا دارند، استناد کرد: «ما خدا را انکار می‌کنیم و با انکار خدا، مسؤولیت را منکر می‌شویم. تنها با انجام چنین کاری جهان را آزاد می‌سازیم‌». «خدا، نامیرایی روح ، رستگاری ، ماورا، همه مفاهیمی هستند که من هیچ گاه، حتی به هنگام کودکی‌ام، وقت و دقت ‌خود را صرف آن‌ها نکرده‌ام، شاید هم برای این کار چندان که باید بچه نبوده‌ام! » با این حال، برخی از نویسندگان با استناد به تمثیلی که در کتاب «دانش طربناک » به کار رفته است، مقصود از «مرگ خدا» را چنین می‌دانند: «بشر چراغ ایمان به خدا در قلب خویش خاموش کرد.... بالاترین سرچشمه پاکی و نور و عدل و زیبایی و زندگی را به گل خودپرستی بست و در عمیق‌ترین تاریکی‌ها سرگردان شد». نه اینکه خود نرم دل و با شفقت نبوده، چرا! می‌گوید مدار جهان انسان، مدار آنچه می‌شود و می‌گذرد، بر خودپسندی و بر تحمیل است‌». منبع: جزوه تقابل اخلاق دینی و اخلاق سکولار، ص۱۷- ۱۸ · Encyclopedia of Ethics، V ۲، P ۹۶۵ · رباعیات خیام (طربخانه)، ص۱۰۱ · سعیدی مهر، محمد، علم پیشین الهی و اختیار انسان · احوال و آثار خواجه نصیرالدین طوسی، ص۶۰۳ · جزوه تقابل اخلاق دینی و اخلاق سکولار، ص۱۹- ۲۰ · چرا مسیحی نیستم، ترجمه س.طاهری، ص۳۲ · Avi Sagi، op.cit، pp ۱۳۲-۱۳۳ · مثنوی معنوی، دفتر ششم، بیت ۶۱۸ · «امام علی (علیه‌السّلام) و مخالفان‌»، دانشنامه امام علی، ج۶، ص۲۴۳- ۲۴۶ · چرا مسیحی نیستم، ترجمه س.طاهری، ص۳۳ · جزوه تقابل اخلاق دینی و اخلاق سکولار، ص۲۱- ۲۲ · عدل الهی، ص۲۱۳- ۲۱۴ · دروس فلسفه اخلاق، ص۸۸- ۹۶ · چنین گفت زرتشت، ترجمه مسعود انصاری، ص۱۳۷ · اراده قدرت، ترجمه مجید شریف، قطعه۲۴۷ · اراده قدرت، ترجمه مجید شریف، قطعه ۸۷۰ · شامگاه بت‌ها، ترجمه عبدالعلی دستغیب، ص۱۵۲- ۱۵۳ · شامگاه بت‌ها، ترجمه عبدالعلی دستغیب، ص۱۰۰ · اراده قدرت، ترجمه مجید شریف، قطعه ۸۷۴ · چنین گفت زرتشت، ترجمه مسعود انصاری، ص۱۳۵ · چنین گفت زرتشت، ترجمه مسعود انصاری، ص۱۵۱ · اراده قدرت، ترجمه مجید شریف، قطعه ۸۶۲ · فراسوی نیک و بد، ترجمه داریوش آشوری، قطعه ۶۲ · اینک آن انسان، ترجمه بهروز صفدری، ص۸۱ · شامگاه بت‌ها، ترجمه عبدالعلی دستغیب، ص۹۱ · اینک آن انسان، ترجمه بهروز صفدری، ص۵۲ · trans.by Walter Kaufmann، pp ۱۸۱-۱۸۲ · نیچه، ترجمه عزت الله فولادوند، ص۱۳ · اراده معطوف به قدرت، ترجمه محمدباقر هوشیار، ص۱۱ · نیچه، ترجمه عزت الله فولادوند، ص۱۲۳ · دانش و ارزش، ص۳۰