راه‌های شناخت انبیاء: راهکار متکلمان اسلامی

متکلمان اسلامی، در مجموع، سه راه عمده برای شناسایی پیامبران الهی ذکر کرده‌اند که عبارت‌اند از: ۱. اعجاز ۲.گواهی پیامبر دیگر (که نبوتش مسلم و پذیرفته است. ۳.گواهی قطعی مجموعه‌ای از قراین و شواهد. البته ظواهر سخن برخی از متکلمان آن است که تنها یک راه برای شناسایی پیامبران وجود دارد و آن اعجاز (آوردن معجزه ) است. همچنین ظاهر عبارات متکلمانی که در این بحث به ذکر اعجاز اکتفا کرده به راه دیگری اشاره ننموده‌اند، آن است که راه شناخت انبیا را منحصر در اعجاز می‌دانند) با این حال، شاید مراد آنان این باشد که معجزه، بهترین و عمومی‌ترین راه اثبات صدق ادعای پیامبری است. اینک لازم است هر یک از راههای یاد شده را به صورت جداگانه، مورد بررسی قرار دهیم. به معنای امری است که سبب ناتوان ساختن می‌شود.چنین می‌نماید که نامگذاری معجزه به این واژه از آن روست که ظهور معجزات با ناتوانی دیگران از ایجاد مانند ان همراه است. ۲. ۲ - تعریف معجزه تعاریف متعددی از معجزه ارائه شده که گاه، تفاوتی‌اندک در میانشان وجود دارد. («المعجزُ هو امرٌ خارق العادة مقرونٌ بالتحدی مع عدم المعارضه» «المعجز هو الاتیان بامرٍ خارقٍ للعادة للدعوی مقرونٍ بالتحدی، یتعذر علی الخلق الاتیان بمثله فی جنسه او صفته». «المعجزة ما قصد به اظهار صدق من ادّعی انه رسول الله». ) برای ارئه تعریف نسبتاً کاملی از معجزه می‌توان گفت: معجزه امری است خارق العاده که از جانب خداوند و به دست پیامبر صورت می‌پذیرد، در حالی که با ادعای پیامبری و تحدی همراه است و با مدعای پیامبر مطابقت دارد و قابل تعلیم و تعلّم نیست و دیگران، از انجام آن ناتوان‌اند. این تعریف از عناصر گوناگونی تشکیل شده است که مناسب است درباره ی هر کدام توضیح مختصری داده شود: ۲.۲. ۱ - خرق عادت اولین ویژگی معجزه خارق العاده بودن آن است، یعنی فرایند وقوع آن با نظام عادی جهان همخوانی ندارد.البته نباید از این نکته غفلت ورزید که بین «خرق عادت» و «امتناع عقلی» تفاوت است.می‌دانیم که عقل با تامل در ماهیت برخی از امور، به امتناع آن حکم می‌کند و وقوع آن را محال می‌شمارد؛ (از این رو، گاه معجزه را «محال عادی» می‌گویند) برای نمونه، عقل هیچ یک از معجزاتی مانند «شکافته شدن دریا » یا « شفا یافتن بیمار » بدون استفاده از دارو یا درمانهای خاص پزشکی یا «دو نیم شدن (انشقاق) ماه» را ممتنع نمی‌داند، بلکه این حوادث صرفاً با روال عادی و معمول حوادث طبیعی ناسازگارند و از این رو، تنها باید به خارق العاده بودن آنها گردن نهاد.در ادامه بحث، توضیح بیشتری در این باب خواهیم داد. ۲.۲. ۲ - همراهی با ادعای پیامبری دومین ویژگی معجزه آن است که با ادعای پیامبری از سوی شخصی که آن را اظهار می‌دارد، همراه باشد.با این ویژگی، کرامات اولیا از تعریف معجزه خارج می‌شود.در این باره نیز در ادامه توضیح بیشتری خواهیم داد. ۲.۲. ۳ - تحدی شرط سوم معجزه آن است که با تحدی همراه باشد.مقصود از تحدی آن است که شخص مدعی پیامبری، از طریق اظهار معجزه، مخالفان خ. ر. ب. مقابله و مبارزه دعوت کند و از آنان بخواهد که امری همانند با آنچه او آورده است، بیاورند.به اعتقاد برخی از متکلمان، این شرط شامل دو امر است: الف) دعوت مخالفان به مبارزه و آوردن مثل آن چیزی که به عنوان معجزه و برای اثبات صدق مدعای خویش ارائه داده است؛ ب) ناتوان ساختن مخالفان از آوردن مثل آنچه که او آورده است. به این ترتیب، ویژگی سوم آن چیزی است که وجه نام گذاری «معجزه» را روشن می‌سازد. شایان ذکر است که تصریح زبانی پیامبر به تحدی ضرورتی ندارد، بلکه دلالت شواهد و قراین کفایت می‌کند. ۲.۲. ۴ - مطابقت با قصد و ادعا ویژگی دیگر معجزه آن است که باید با قصد و ادعای شخصی که مدعی آوردن معجزه است، هماهنگ باشد.برای مثال، فرض کنیم شخص مدعی پیامبری بگوید که برای اثبات صدق مدعای خود، قصد دارد شخص کوری را شفا دهد، اما پس از این سخن شخص مزبور شنوایی خود را نیز از دست دهد! در این صورت، هر چند حادثه‌ای که رخ داده است (کر شدن آن شخص) امری خارق العاده و خارج از نظام معمول عالم است، ولی چون با قصد و ادعای شخص مدعی مخالف است، معجزه به شمار نمی‌آید. (در تاریخ امده است که مسیلمة کذّاب مدعی نبوت گردید و مدعی شد که معجزه او ان است که پس از‌انداختن آب دهان در چاه کم آب ، بر آب آن چاه افزوده خواهد شد، اما پس از‌انداختن آب دهان، چاه مزبور کاملاً خشک گردید البته، برخی متکلمان درباره ی امکان چنین واقعه‌ای بحث کرده‌اند که در متن به ان اشاره خواهیم کرد). ۲.۲. ۵ - قابل تعلیم و تعلم نباشد معجزه کاری است که قدرت انجام آن از طریق آموختن (تعلیم و تعلم) و تمرین حاصل نمی‌شود، برخلاف اموری مانند سحر و جادو و کارهای مرتاضان که از این طریق قابل اکتساب است. ۲.۲. ۶ - قابل معارضه نباشد این قید بیانگر تفاوت معجزه با اموری مانند سحر و شعبده بازی و کارها مرتاضان است، چرا که این امور هر چند خارق العاده‌اند، ولی قابل معارضه‌اند، زیرا چه بسا عمل یک ساحر یا شعبده باز یا مرتاض از سوی هم صنفان خود خنثی می‌شود.برای مثال، مرتاضی از طریق تاثیر خارق العاده ی خود قطاری را متوقف می‌کند، اما مرتاض دیگری، که از همان مرتبه ریاضت (یا بالاتر) برخوردار است، عمل او را خنثی می‌کند و قطار را به حرکت می‌اندازد.(بدیهی است که اگر قید «تحدی» را شامل «عدم معارضه ی دیگران» بدانیم، دیگر از ذکر قید اخیر بی نیاز خواهیم شد) بنابراین، ویژگی دیگر معجزه آن است که امری ما فوق بشری است و دیگران قادر به خنثی کردن اثر آن یا انجام کاری مشابه آن نیستند. ۲- وقوع معجزه به دست پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و به ‌دنبال ادعای نبوت رخ می‌دهد، این امر مانند زنده شدن مرده از جانب خداوند یا به امر اوست. ۳- معجزه همراه با تحدی و مبارزه‌طلبی است؛ تحدی‌ای که از معارضه سالم بماند و کسی نتواند مثل آن بیاورد. ولی صرف این معنا نمی‌تواند دلیل بر نبوت باشد؛ ازاین‌رو به اعتقاد ایشان نزد عقلا دلیل بر نبوت همان اتقان احکام و قوانین قرآن م. ب.. هرچند معجزه دلیل بر نبوت انبیاء است؛ زیرا ادعای رسالت از ناحیه خداوند امری است که حس و تجربه نمی‌توانند آن را اثبات کنند؛ ۲.۲. ۷ - نتیجه به این ترتیب، تعریف بالا، متضمن چند ویژگی (شرط یا قید) برای معجزه است که عبارت‌اند از: ۱) خارق العاده بودن؛ ۲) همراهی با ادعای پیامبری؛ ۳) همراهی با تحدی؛ ۴) مطابقت با قصد؛ ۵) قابل تعلیم و تعلم نبودن؛ ۶) قابل معارضه نبودن. ۲. ۳ - گواهی پیامبری دیگر راه دیگر شناخت حقانیت کسی که مدعی پیامبری است، آن است که یکی از پیامبران الهی بر صدق مدعای او گواهی دهد و سفارت الهی او را تایید نماید؛ زیرا (همان گونه که در بحث ویژگی‌های پیامبران خواهد آمد) همه ی پیامبران الهی از مقام عصمت برخوردارند و یکی از مراتب آن، عصمت از گناه و خطاست.بر این اساس، درباره ی شهادت و گواهی پیامبران نه احتمال خطا وجود دارد و نه احتمال کذب و دروغ ؛ بلکه شهادت آنان عین واقعیت است. بنابراین، اگر پیامبری که از مقام عصمت برخوردار است، بر پیامبری شخص دیگری گواهی دهد، گواهی او دلیل قطعی و تردید ناپذیری بر آن است که شخص دوم نیز از سوی خداوند برانگیخته شده، ماموریتی الهی دارد. ۲.۳. ۱ - وجود دو شرط البته اعتبار این راه وابسته به وجود دو شرط است: اول آنکه، گواهی پیامبر مزبور از طریقی معتبر به ما رسیده باشد (مانند آنکه خود ما، بدون هیچ واسطه‌ای، شهادت و گواهی پیامبر را شنیده باشیم یا گواهی او به صورت متواتر برای ما بازگو شده باشد.) شرط دوم آن است که اوصاف و نشانه‌های شخصی که به پیامبری او گواهی داده شده است بر شخص مدعی پیامبری (که در صدد تشخیص صدق یا کذب او هستیم) به روشنی تطبیق کند. چنین می‌نماید که با فراهم بودن شروط بالا، این راه می‌تواند دلیلی قطعی بر نبوت باشد.همان گونه در بحث نبوت خاصه خواهیم گفت، پیامبری رسول اکرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ افزون بر راه اعجاز، از این راه نیز قابل اثبات است.البته، این راه از عمومیت راه اعجاز برخوردار نیست، بویژه آنکه در مورد نخستین پیامبر از سلسله ی انبیا، کارآیی ندارد. نا گفته نماند که هر چند در این دلیل، بر گواهی پیامبر تاکید شده است، اما اختصاصی به این مورد ندارد بلکه موارد مشابهی را نیز ـ مانند گواهی انسان معصومی که پیامبر نیست یا گواهی کتابی آسمانی که الهی بودن آن مسلم است ـ شامل می‌گردد.بنابراین، اگر یکی از امامان معصوم ـ (علیه‌السّلام) ـ بر پیامبر بودن شخصیتی در تاریخ گواهی دهد، نبوت آن شخص، به دلیل قطعی، ثابت می‌گردد. ۲. ۴ - گواهی قراین و شواهد راه دیگر باز شناختن پیامبران حقیقی از مدعیان دروغین پیامبری آن است که انسان با نظر به مجموعه‌ای از قراین و شواهد به حقانیت یک پیامبر یقین پیدا کند و به طور قطعی دریابد که او فرستاده ی خداوند است. این قراین و شواهد، هر یک به تنهایی موجب ایجاد ظن به صدق پیامبر می‌گردد، اما همراهی آنها با یکدیگر، ظن یاد شده را چنان تقویت می‌کند که دیگر هیچ جایی برای احتمال مخالف باقی نمی‌ماند. شایان ذکر است که روش گرد آوری شواهد و قراین یکی از روشهای عقلایی و رایج بشری برای دستیابی به واقعیت‌هاست.این روش در دادرسی‌های قضایی نیز کاربرد فراوانی دارد و بسیار می‌شود که قاضی، با تامل در مجموعه ی شواهدی که له یا علیه متهم ارائه شده است، به نتیجه روشنی دست می‌یابد و بر اساس آن، حکم قاطعی صادر می‌کند.همچنین عالمان علوم اجتماعی، مورخان و حتی پژوهشگران علوم طبیعی نیز، در موارد بسیاری برای رسیدن به نتایج روشن، از همین روش استفاده می‌کنند. ۲.۴. ۲ - ویژگی محیط وضعیت محیطی که شخص مدعی در آن رشد یافته و دعوت خود را عرضه کرده است، قرینه ی دیگری بر صدق مدعای او خواهد بود؛ ظهور شخص مدعی پیامبری در جامعه‌ای که از پیشرفت علمی و اخلاقی قابل ملاحظه‌ای برخوردار نیست و مبارزه آن شخص با‌اندیشه‌های انحرافی حاکم بر جامعه، شاهد دیگری بر صدق اوست. ۲.۴. ۳ - پیروان با تامل در وضعیت کسانی که دعوت شخص مدعی پیامبری را پذیرفته‌اند، می‌توان به شاهدی دیگر دست یافت؛ گرویدن انسانهای فهیم و پاکدامن به شخص مدعی، قرینه‌ای بر حقانیت اوست؛ اما اگر پیروان او را افراد کم خِرَد و بی تقوا، که به انواع انحرافات فکری و عملی آلوده‌اند، تشکیل دهند، می‌توان به کذب ادعای او اطمینان یافت. ثانیاً، در برخورد با سختی‌ها و دشواریهایی که بر سر راه رسالت اوست، ثبات قدم داشته، اهل عقب نشینی و تزلزل در مقابل دشمنان نباشد. ۲.۴. ۶ - تعالیم محتوای آموزه‌ها و تعالیم شخصی که مدعی نبوت است، گواه دیگری بر صدق یا کذب او خواهد بود؛ ارائه معارف معقول و جامع در زمینه خدا، انسان و جهان و نیز عرضه تعالیمی که متضمن دعوت به فضایل اخلاقی و دوری از رذایل نفسانی است، از حقانیت آورنده ی آن و ارتباط او با منبع الهی حکایت می‌کند. همان گونه که گفتیم، هر یک از قراین یاد شده (یا موارد مشابه آن) ممکن است به تنهایی برای اثبات قطعی نبوت کافی نباشد، اما ضمیمه شدن برخی از آنها با برخی دیگر احتمال هر گونه کذب و فریبی را درباره ی شخصی که ادعای رسالت الهی دارد، از بین می‌برد.با مروری بر تاریخ پیامبران، روشن می‌شود که بسیاری از پیروان آنان با اتکا بر دلالت قراین و شواهدی از این دست، به حقانیت آنان پی برده و به آیین آنان گرویده‌اند. ما در بحث نبوت خاصه و در بررسی راههای اثبات نبوت پیامبر اسلام، نمونه ی کاملی از این راه را ملاحظه خواهیم کرد. افزون بر سه راه یاد شده، راههای دیگری برای شناخت حقانیت پیامبران الهی مطرح گردیده است که در اینجا به دو مورد اشاره می‌کنیم: ۲. ۵ - محتوای دعوت محتوای دعوت با تامل و دقت در مضمون تعالیم کسی که مدعی پیامبری است، می‌توان به صدق یا کذب او پی برد، زیرا تعالیم انبیای الهی مباحث بسیار عمیق و گسترده‌ای را در زمینه ی شناخت خدا و اوصاف او، مبدا و منتهای هستی، تاریخ پیامبران و امم پیشین و...عرضه می‌کند و قوانین عادلانه و جامعی در اختیار انسانها می‌نهد که متضمن سعادت فردی و اجتماعی، دنیوی و اخروی آنهاست.عظمت این معارف و تعالیم تا آنجاست که عقل، بشری بودن آن را ممتنع می‌داند و حکم می‌کند که قطعاً از سوی خداوند نازل شده است. این راه، در حقیقت فراهم کننده ی یکی از قراینی است که در دلیل سوم به آن اشاره شد، از این رو نمی‌توان آن را راه مستقلی شمرد.بویژه آنکه این راه، به صورت مستقل، تنها برای گروه بسیار معدودی از دانشمندان و محققان مفید است؛ آنان که با تسلط بر شاخه‌های مختلف علوم بشری، می‌توانند عمق تعالیم انبیا و تفاوت بنیادین آن را با تعالیم سایر رهبران بزرگ جوامع بشری تشخیص دهند، اما برای عموم مردم راهگشا نیست. از سوی دیگر، چه بسا گفته شود که این راه، در نهایت، به راه نخست (اعجاز) برمی گردد، زیرا ارائه چنین تعالیم عظیم و ژرفی از سوی پیامبران، در واقع، معجزه‌ای است که دیگران از آوردن آن ناتوان‌اند. ۲. ۶ - جامعیت کمال و تکمیل شکی نیست که پیامبران کاملترین مردمان زمانه ی خود می‌باشند، زیرا اگر شخص کاملتری از آنان وجود داشته باشد، حکمت خداوند اقتضا دارد که شخص کاملتر را به پیامبری برگزیند.از سوی دیگر، می‌توان انسانها را به لحاظ مراتب کمالی خود، در سه گروه اصلی جای داد: الف) کسانی که قوای نظری و علمی آنان به کمال مطلوب خود نرسیده است.بیشتر مردمان در هر دوره و زمان، در این گروه جای دارند؛ ب) کسانی که قوای آنان به کمال مطلوب رسیده است، اما قادر به تکمیل دیگران و ایصال آنان به کمال مطلوب خود نیستند؛ ج) کسانی که قوای آنان در غایت کمال است و قادرند دیگران را نیز به مرحله ی کمال برسانند.از آنجا که گروه سوم، در مقایسه با دو گروه قبلی، کاملترند، و ب. ت. ب. اینکه انبیا کاملترین افراد بشرند، روشن می‌شود که گروه سوم همان پیامبران الهی‌اند. ب. ت. ب. مقدمات بالا، راه دیگری برای شناخت پیامبران حقیقی فرا روی ما گشوده می‌شود که اگر شخصی ادعای نبوت کرد و با نظر در احوال او روشن گشت که اولاً، قوای نظری و عملی او در اوج کمال است (یعنی به حقایق امور، به صورت خطاناپذیر آگاهی دارد و نیز دارای ملکه اعمال نیک و اخلاق پسندیده است)؛ ) در مقام ارزیابی این راه می‌توان گفت: تشخیص صدق مدعی پیامبری از راه تاویل در کمالات شخصی او و تاثیرش در تکامل دیگران، کاری است که عموم مردم از انجام آن ناتوان‌اند، زیرا این عمل از یک سو نیازمند داشتن اطلاعات وسیع و از سوی دیگر، در گرو مطالعه دقیق احوال و زندگانی آن شخص است.افزون بر این، بسیاری از اولیای الهی نیز دارای مرتبه‌ای از تکمیل نفوس‌اندو می‌توانند به اذن خداوند نفوس انسانهای ناقص را به کمال برسانند (هر چند در این مقام، به درجه ی انبیا نمی‌رسند) و این واقعیت موجب می‌شود که تمیز مقام نبوت از مقام اولیای الهی دشوار گردد. بنابراین، راه اخیر نیز از عمومیت و ا عتمادپذیری قابل توجهی برخوردار نیست. منبع: سرمایه ایمان، ص۹۳ · سرمایه ایمان، ص۹۶ · شرح المقاصد، ج۵، ص۱۱ · علامه حلی، مناهج الیقین فی اصول الدین، ص۴۰۳ · ارشاد الطالبین، ص۳۰۶ · شرح المواقف، ج۸، ص۲۲۳ · شرح المقاصد، ج۵، ص۱۲ · شرح المواقف، ج۸، ص۲۲۴ · کشف الاسرار، ص۵۴، تهران، بی‌تا · تعلیقات علی شرح الفصوص الحکم و مصباح الانس، ص۱۴۴، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۱۰ قمری · کشف الاسرار، ص۴۷، تهران، بی‌تا · تقریرات فلسفه امام خمینی، ج۳، ص۱۹۰-۱۹۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ · دانشنامه امام خمینی، ج۹، ص۴۱۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ · ج۸، صص۱۰۳-۱۲۵