ربا و تورم: دلایل و مویدات

اکنون بحث در این است که آیا کلیاتى در باب دادوستدها وجود دارد که مطالب ما را یارى گر باشند و همچنین آیا براى بحث ما در فقه همانندى وجود دارد، یا خیر؟ ۱۶. ۱ - آیات ۱. (یا ایها الذین آمنوا اتقوا اللّه وذروا ما بقى من الربا ان کنتم مؤمنین فان لم تفعلوا فاذنوا بحرب من اللّه ورسوله وان تبتم فلکم رءُوس اموالکم لاتظلمون ولاتظلمون.) اى کسانى که ایمان آورده‌اید راه تقوا پیش گیرید و اگر مؤمن هستید ربا را نگیرید و گرنه بدانید که خدا و رسول، با شما سر جنگ دارد و اگر توبه کنید، سرمایه شما از شماست، نه ظلم می‌کنید و نه ظلم می‌شوید. ۱۶.۱. ۱ - نکته نخست آیه شریفه با رباخواران و رباخورى، شدید و سخت برخورد کرده که کم تر حکمی‌ از شرع را به این شدت می‌توان یافت. روایات نیز، با رباخواران سخت و تند برخورد کرده‌اند: (درهم ربا أشد من سبعین زنیة کلها بذات محرم.) از چیزهایى که فقها قیمی‌ می‌دانسته‌اند، ظرفهاى طعام بوده است که چون با دست ساخته می‌شده، مثل هم نبوده‌اند و می‌گفته‌اند: بهاى آنها را ضامن است، ولى سه حدیث از پیامبر اکرم وجود دارد که در واقع قصه بوده است که از جمع آنها معلوم می‌شود: پیامبر(صلی الله علیه و اله و سلم) در خانه بوده که صفیّه، همسر دیگر پیامبر، غذایى پخته توسط خادمش براى حضرت فرستاده است. عایشه، به دست خادم زد کاسه افتاد و شکست و طعام ریخت. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و اله و سلم) خادم را نگه داشت و کاسه‌اى دیگر به او داد، تا برگرداند اشکال سندى به این واقعه نمی‌توان کرد، زیرا اهل سنت براى احترام ام المؤمنین هر چه توانسته‌اند خدشه کرده‌اند، ولى سرانجام چاره‌اى جز پذیرش خبر پیدا نکرده‌اند. با این حال، هم علماى اهل سنّت و هم علماى شیعه، در قیمى، حکم به قیمت می‌کنند و این عمل آشکار پیامبر اکرم را توجیه می‌کنند و بر آن خدشه سندى وارد نمی‌سازند. یک درهم ربا، شدیدتر از هفتاد مرتبه زنا با محارم است. و در وصایای پیامبر اکرم به حضرت على(علیه السلام) آمده: (اى على! ربا هفتاد جزء دارد که کم ترین آنها مانند کسى است که با مادرش در بیت اللّه الحرام زنا کند. اى على! یک درهم ربا نزد خدا (گناه آن) از هفتاد مرتبه زناى با محارم در بیت اللّه الحرام بزرگ تر است.) و شاید به خاطر همین شدت و بزرگى گناه ربا ورباخوارى و همچنین پیش گیرى از این که کسى در ربا نیفتد، فقهاى ما، هر آنچه را که احتمال ربا داده‌اند، با شدت جلوگیرى کرده‌اند و حتى حاضر نشده‌اند، درباره موارد ربا و نمونه هاى آن بحث کنند که از جمله موارد، همین بحث تورّم زمان ماست و بااین که از عمر این پدیده جدید حدود دویست سال می‌گذرد، ولى هنوز کسى حاضر نشده است که از نظر فقهى بحث را بپیراید و نظر بدهد، حال چه از نظر قدرت خرید چه از نظر مصالحه و… به نظر می‌رسد این ترک بحث و تکیه بر مثالهاى پیشینیان و آوردن واژه درهم و دینار به جاى (نوت) و (اسکناس)، همه حکایت گر ترس آنان از فروافتادن در ربا یا جایز شمردن آن باشد، از این روى به جمله هاى کلى، بسنده کرده‌اند. ۱۶.۱. ۲ - نکته دوّم اگر رباخواران از رباخوارى توبه کنند، اصل سرمایه خود را حق دارند بگیرند که در این صورت، نه ستم روا می‌دارند و نه به آنان ستم می‌شود. پس این آیه با دو حالت سازگار است: الف. شخصى پول به ربا داده بوده و سودهاى آن را تاکنون دریافت کرده است. در هر دو صورت، تنها سرمایه را حق دارد و زیاده را حق ندارد. سرمایه چیست: سرمایه‌اى که در آن زمان مطرح بوده، بى گمان چیزى بوده که ارزش ذاتى داشته است، مانند: گندم ، خرما ، درهم ، دینار و… در هیچ روایتى یافت نشد که یک چیز اعتبارى معامله شود، چه به گونه فروش، هبه ، قرض و… پس خرید و فروش و بهره ورى از اوراق اعتبارى، بدون آنچه در خارج، در برابر آن چیزى باشد، مطرح نبوده است، پس آیه ما و بحثهاى ما را در بر نمی‌گیرد و با آنچه که گفتیم، ناسازگارى ندارد. زیرا پول به این گونه که تنها ارزش دادوستدى داشته باشد و هیچ گونه ارزش ذاتى نداشته باشد، پدیده‌اى جدید است. روشن است که گرفتن همان مقدار از اعتبار با گرفتن همان مقدار و رقم از پول گوناگون است در مثل، بینگارید: شخصى صدکیلو گرم شیر گاو از دیگرى قرض کرد که ماه دیگر یا سال دیگر بپردازد. در مثل ده درصد آب درون آن ریخته باشد. حال اگر وام دهنده بگوید: به اندازه همین ده درصد که آب در شیر کرده‌اى، باید شیر بیش تر به من بدهى. آیا وام دهنده، رباخوارى کرده است، یا تنها حق خود را گرفته است؟ دقت کنید، اکنون کارى نداریم که آب داخل شیر کردن، حرام یا حلال است، از روى اشتباه بوده، یا عمد، وام گیرنده آب را به شیر آمیخته، یا غیر او، اینها بحثهاى فرعى است. بحث اصلى سرمایه‌اى است که شخصى، وام گرفته و اکنون می‌خواهد آن را بپردازد وام دهنده اکنون می‌خواهد بپذیرد. ییا شخصى نارگیل یا انارى را از دیگرى وام گرفت و پس از مدتى در مثل یک هفته یا یک ماه، که خواست بدهى خود را بپردازد، اگر همان انار یا نارگیل موجود باشد، بى گمان با پرداخت آن، بر عهده‌اش چیزى نخواهدبود. آیا این گونه پرداخت، دَین را از عهده برمی‌دارد، یا باید بهاى آن را بپردازد، تا عهده‌اش از زیر بار دین رها شود، یا دست کم، افزون بر پرداخت خود میوه، زیان را نیز جبران کند. فقال: ان رسول اللّه(صلی الله علیه و اله و سلم) جعل فى کل أربعین أوقیة أوقیة فاذا حسبت ذلک کان على وزن سبعة، وقد کانت وزن ستة وکانت الدراهم خمسة دوانیق، قال حبیب: فحسبناه فوجدناه کما قال، فأقبل علیه عبداللّه بن الحسن فقال: من این اخذت هذا؟ والى، محمد بن خالد، به حضرت صادق(علیه السلام) عرض کرد: شما چه می‌گویید؟ حضرت فرمود: پیامبر اکرم در هر چهل اوقیه‌اى یک اوقیه قرار داد. پس وقتى آن را به وزن حساب کنى، هفت می‌شود و پیش از این شش درهم بود در حالى که درهمها پنج دانق بودند. حبیب (راوى حدیث) می‌گوید: حساب کردیم همین گونه بود. عبداللّه بن حسن رو به حضرت صادق کرد و گفت: این مطلب را از کجا می‌گویى؟ فرمود: در کتاب مادرت فاطمه (سلام الله علیها) خواندم. آن گاه، محمد بن خالد فرستاد که کتاب فاطمه(سلام الله علیها) را نزد من بفرست. حضرت پاسخ داد: من فقط خبر دادم که در کتاب فاطمه خواندم و نگفتم که کتاب فاطمه نزد من است. حبیب گفت: محمّد بن خالد پیوسته می‌گفت: مانند این تا حال ندیده‌ام. می‌دانید که یک أوقیه وزن ثابتى است (۱/۱۲ رطل ) و هر یک اوقیة چهل درهم بوده و هر پنج اوقیة دویست درهم می‌شود که زکات آن پنج درهم است و زکات چهل اوقیة چهل درهم؛ یعنى یک اوقیة می‌شود. در زمانهاى پسین درهمها کمی‌کوچک تر شد، به گونه‌اى که وزن شش درهم برابر با پنج درهم زمان رسول اللّه(صلی الله علیه و اله و سلم) شد و سپس باز درهمها کوچک تر شد به گونه‌اى که هفت درهم از نظر وزن، با پنج درهم زمان حضرت رسول(صلی الله علیه و اله و سلم) برابر شد. البته از روایات برمی‌آید که مشخص شدن هفت درهم به مشورت با امام باقر و سجاد(علیه السلام) و در زمان عبدالملک بوده است. نکته مهم: چون اصل نصاب زکات، با وزن است، امامان(علیه السلام) زکات را برابر وزن حساب کرده‌اند و به شماره و عدد پنج قانع نشده‌اند، از این روى، کسى که دویست درهم دارد، اگر درهمها عوض شد، اگر چه عرف به آنها درهم می‌گوید و شاید بازار، در برابر آن درهمها کالایى برابر آن درهمهاى پیشین بدهند، ولى در پرداخت زکات، وزنِ آن حساب می‌شود این مطلب در بحث ما رهگشاست؛ زیرا آنجا که ارزش ثابت بود، باز عدد و شمار ثابت کارساز نبود و برابر وزن حساب می‌شد، تا چه رسد به جایى که ارزش هم ثابت نباشد و در دیگرجاها هم این گونه است. یا زید صائغ (طلا ساز) می‌گوید: (قلت لأبى عبداللّه، علیه السلام: إنى کنت فى قریة من قرى خراسان یقال لها: بُخارى، فرأیت فیها دراهم تعمل ثلث فضة وثلث مسّاً، وثلث رصاصاً، وکانت تجوز عندهم وکنت أعملها وأنفقها، قال: فقال أبوعبداللّه علیه السلام لابأس بذلک اذا کان تجوز عندهم فقلت أرأیت ان حال علیه الحول و هى عندی وفیها مایجب علیّ فیه الزکاة أزکیها؟ قال: نعم انما هومالک قلت: فإن أخرجتها إلى بلدة لاینفق فیها مثلها فبقیت عندی حتّى حال علیها الحول أزکیها؟ قال: إن کنت تعرف أن فیها من الفضة الخالصة ما یجب علیک فیه الزکاة، فزک ما کان لک فیها من الفضة الخالصة من فضة ودع ما سوى ذلک من الخبیث، قلت: وإن کنت لا أعلم ما فیها من الفضة الخالصة إلاّ انّی أعلم أن فیها ما یجب فیه الزکاة؟ قال: فاسبکها حتّى تخلّص الفضة و یحترق الخبیث، ثم تزکی ما خلص من الفضة لسنة واحدة.) زید گوید: به حضرت صادق(علیه السلام)عرض کردم: من در روستایى از روستا هاى خراسان، که به آن بخارا گویند، بودم، دیدم درهمهایى که ساخته می‌شود، یک سوّم نقره، یک سوّم مس و یک سوّم قلع است و این درهمها در بین آنان جارى بود و من هم می‌ساختم و می‌پرداختم. حضرت صادق(علیه السلام) فرمود: اگر در بین آنان جارى بوده، اشکالى ندارد. گفتم: اگر پیش من بماند و یک سال بر آن بگذرد و در بین درهمها، آن مقدارى که زکات به آن برسد، موجود بود، آیا زکات بدهم؟ امام فرمود: بله مال توست و باید زکات آن را بپردازى. گفتم: اگر این درهمها را به شهر دیگرى ببرم که این گونه درهمها پرداخت نمی‌شود و نزد من باقى ماند، تا یک سال بر آن گذشت، آیا زکات آنها را بدهم؟ فرمود: اگر بدانى در بین آن نقره خالص به مقدارى که زکات به آن تعلق می‌گیرد باشد، زکات نقره هاى خالص را بده و باقى مانده را که پلیدند، رها کن. گفتم: من مقدار نقره خالص را نمی‌دانم، ولى می‌دانم که به اندازه نصاب زکات وجود دارد. فرمود: آنها را ذوب کن و در قالب بریز تا روشن شود و پلیدیها بسوزد، پس براى یک سال نقره ناب را پاک کن (زکات بده). بررسى: از این روایت برمی‌آید که به نقره ناب زکات بار می‌شود و در آمیخته شدن آن با مس و قلع سبب نمی‌شود که زکات ندهد یا درهمهاى در هم آمیخته را به جاى درهم ناب و خوب بدهد. به هر حال، آنچه ارزش دارد، سرمایه است. و مانند مس و قلع که ارزشى نداشته‌اند، امام آنها را پلید نامیده است. در آن زمان، پول جارى طلا و نقره بوده اما در بخارا، به جاى طلا و نقره ناب، طلا و نقره درآمیخته با مس و قلع در دادوستدها جریان داشته و امام(علیه السلام) هم، خرده نمی‌گیرد. سپس وقتى زکات که حکم شرعى است مطرح می‌شود، امام(علیه السلام) واقع و ارزش حقیقى ناب آن را در نظر می‌گیرد و این راهگشاى ماست که در تمام موارد و مثالهاى هشتگانه و… در هنگام پرداخت بدهى، همان ارزش ناب پول و… را حساب کنیم نه شمار و رقم پول را. راستى اگر در مثال شیر و نارگیل، دقت شود آیا تورّم غیر از وارد کردن چیز بى ارزش درون کالاى با ارزش است؟ همان گونه که درمثال یادشده، آب که در برابر شیر ارزشى ندارد، به شیر آمیخته می‌شود و آن را کم ارزش می‌کند. در تورم هم، اسکناسهاى بى پشتوانه و بى ارزش، با اسکناسهاى با ارزش، وارد بازار می‌شود و در نتیجه پول، کم ارزش می‌شود. ۱۶.۱. ۳ - نکته سوم (لاتظلمون ولاتظلمون) نه ظلم می‌کنید و نه ظلم می‌شوید. اگر دست از رباخوارى برندارید، بدانید که با خدا و رسول جنگ دارید. ب. اگر توبه کردید سرمایه شما حق شماست. آن گاه جمله (لاتظلمون ولاتظلمون) علت همین دو حکم است. چرا خداوند با رباخوار می‌جنگد؟ زیرا رباخوارى ستم است و ربا خوار ستم می‌کند؛ از این روى خداوند با او سرجنگ دارد. چرا اگر توبه کردید سرمایه شما مال شماست؟ در این آیه و چند آیه دیگرى که در بحث اصلِ عدالت گذشت، روشن نشد که عدالت و ستم چیست؟ بله، سخنى از معناى عدل و ستم به میان نیامد، زیرا معناى عدالت و ستم در نزد همگان روشن است. هر کسى می‌تواند بفهمد کجا عدالت است و کجا ستم؛ از این روى، در بسیارى از روایات که به پاره‌اى از آنها اشاره شد، همه عدالت و ستم را به خود شخص وامی‌گذارند، مانند آنچه براى خودت می‌خواهى براى دیگران هم بخواه، نفس خ. ر. ب. داورى بخواه. آیات دیگرى که می‌توان به آنها استناد جست و بایستگى پرداخت قدرت خرید را یارى گر بود، آیاتى است که وفاى به کیل و میزان را دستور می‌دهند: (وَیل للمطففین الذین اذا اکتالوا على الناس یستوفون واذاکالوهم أو وزنوهم یخسرون.) واى بر کم فروشان، آنان که چون براى خود پیمانه کنند، پیمانه را پر می‌سازند و چون کالاى خود را براى دیگران پیمانه کنند و یا براى آنان وزن کنند، کم می‌گذارند. این آیات درآغاز ورود پیامبر اکرم(صلی الله علیه و اله و سلم) به مدینه ، فرود آمد و مردم مدینه که کیل و وزن ناجورى داشتند با فرو آمدن این آیات، کیل و وزن خود را اصلاح کردند. براى این آیات نمونه هایى یاد کرده‌اند، از جمله کسى که اجیرى بگیرد تا براى او کیل کند و می‌داند این اجیر خوب کیل نمی‌کند گناه وى، به عهده اجیر گیرنده است. شما سخن خدا را درباره کم فروشان شنیده‌اید که فرمود: ویل للمطففین. (واوفوا الکیل اذا کلتم وزنوا بالقسطاس المستقیم.) هنگام پیمانه کردن، پیمانه را پر سازید و با سنگ و ترازوى درست وزن کنید. (واوفوا الکیل والمیزان بالقسط.) پیمانه و ترازو را در دادوستدهاى خودى به عدالت پرکنید. (وإلى مدین اخاهم شعیباً… فأوفوا الکیل والمیزان ولاتبخسوا الناس اشیائهم ولاتفسدوا فى الارض بعد اصلاحها ذلکم خیر لکم إن کنتم مؤمنین.) ما به سوى مدین ، برادرشان شعیب را فرستادیم… پیمانه و ترازو را پرسازید، کالاى مردم را خوار و پست نشمارید. رعایت این دستورات الهى براى شما بهتر است، اگر مؤمن هستید. (اذ قال لهم شعیب الا تتقون… اوفوا الکیل ولاتکونوا من المخسرین وزنوا بالقسطاس المستقیم ولاتبخسوا الناس أشیائهم ولا تعثوا فی الأرض مفسدین.) لاتعثوا از عَثِیَ به معناى فساد کردن است یعنى در زمین فساد نکنید. آن گاه که شعیب به آنان گفت: آیا از خدا نمی‌ترسید… پیمانه را پر سازید و حق مردم را کم نگذارید و با ترازوى درست، کالاى خودرا وزن کنید. کالاى مردم را پست و خوار مشمارید و در زمین فساد نکنید. نکته ها: ۱. به هر حال، یاد آور نشدن نمونه آشکار، از سوى آیات قرآن و از سوى مفسران، دلالت بر این دارد که خرد و خردمندان گونه وفا کردن را می‌دانند. ۲. کیل و وزن، همان گونه که در مثمن مطرح بوده، در ثمن هم مطرح بوده است. پس در باز نمود وزن درهم و دینار دیگران و عیار آنها، باید عدل و قسط نگهداشت، همان گونه که در وزن کردن مثمن باید رعایت عدل و انصاف بشود و تقلّبى صورت نگیرد. گستردن حکم به ثمن و مثمن، از گستردگى معناى وفاى به کیل و وزن، ب. ت. ب. این که در آن زمانها، درهم و دینار نیز، نیاز به وزن داشته استفاده می‌شود. اکنون زمان ما که در دادوستدها درهم و دینار به کار نمی‌رود، بلکه به جاى آن پول اعتباریِ درخور دگرگونى در ارزش، میانگى در دادوستد است، باز باید وفاى به کیل و وزن کرد و قسط و عدل را پاس داشت. پاس داشت قسط و عدل در این جا به این است که ارزش آن در نظر گرفته شود. در مثل، دادوستدى انجام گرفت و پیکانى به بهاى دو میلیون تومان خریده شد و قرار شد که پول آن پس از ده روز پرداخت گردد. ناگهان در همین ده روز، به خاطر جنگ ، با موضع گیرى، یا ترور و استعفا و… ارزش پول، حدود بیست درصد پایین آمد و بهاى پیکان به دو میلیون و نیم تومان رسید. این جا وفاى به کیل اقتضا می‌کند که پایین آمدن ارزش حساب شود و همان بیست درصدى که پول پایین آمده بر خواسته بستانکار افزوده شود. خوب دقت شود که این دگرگونى براى پیکان، به خاطر عرضه و تقاضا، یا دگرگونى دیگر شرطها نبوده است،بلکه تنها ناشى از پایین آمدن ارزش پول است. عکس آن هم، این گونه است؛ یعنى اگر در همان فاصله ده روز، در مثل به خاطر کشف معدن ، یا پیوستگى و یکى شدن دو گروه رقیب، شکست دشمن خارجى و… آن ارزش پول بالا برود، می‌توان گفت که پول کم ترى را بپردازد، یا با خیار غبن و مانند آن معامله را برهم زند. خلاصه، کبراى مسأله، یعنى اصل عدالت ثابت و غیر قابل تغییر و از اصول اساسى اسلام است و صغراى مسأله عرفى است و هر کسى توان فهم آن را دارد و از این روى، در آیات مورد بحث و در روایات، نمونه هاى آشکار عدالت یاد نشده و آن را به عرف واگذار کرده است و عرف در مثالهاى هشتگانه، به قدرت خرید حکم خواهد کرد. ۱. کتب یونس بن عبدالرحمن إلى الرضا(علیه السلام): انه کان لى على رجل عشرة دراهم وان السلطان اسقط تلک الدراهم وجاء بدراهم أعلی من تلک الدراهم وفى تلک الدراهم الأولى الیوم وضیعة، فایّ شیء لی علیه، الدراهم الاولى التى اسقطها السلطان او الدراهم التى أجازها السلطان؟ اینک، آیا درهمهایى را که سلطان از دور خارج کرده بستانکارم، یا درهمهایى را که به جریان انداخته است؟ حضرت در پاسخ نوشت: درهمهاى نخستین را بستانکارى. ۲. (على بن ابراهیم، عن محمد بن عیسى، عن یونس، قال: کتبت إلى أبى الحسن الرضا(علیه السلام) اَنَّ لى على رجل ثلاثة آلاف درهم وکانت تلک الدّراهم تنفق بین الناس تلک الایام ولیست تنفق الیوم فلى علیه تلک الدّراهم بأعیانها أو ماینفق الیوم بین الناس. قال: فکتب اِلیَّ: لک أن تأخذ منه ماینفق بین الناس کما أعطیته ماینفق بین الناس.) یونس بن عبدالرحمن می‌گوید: به حضرت رضا(علیه السلام) نامه نوشتم که من از شخصى، سه هزار درهم، بستانکارم. آن درهمها، آن روزها بین مردم معامله می‌شد و اکنون بین مردم معامله نمی‌شود. آیا من، همان درهمهاى آن روزى را بستانکارم، یا آنچه را که امروزه بین مردم در جریان است. حضرت نوشت: حق دارى آنچه اکنون در بین مردم جریان دارد، بگیرى؛ زیرا آنچه بین مردم در جریان بود، به او دادى. منبع: بقره/سوره۲، آیه۲۷۸ · سنن بیهقى، ج۶، ص۹۶ · وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۴۲۳، ح۱ · وسایل الشیعه، ج۶، ص۱۰۰ · وسائل الشیعه، ج۶، ص۱۰۴ · بقره/سوره۲، آیه۲۸۰ · مطففین/سوره۸۳، آیه۱ ۳ · درالمنثور، ذیل آیه · تفسیر در المنثور، ج۸، ص۴۴۲ · مجمع البیان، ج۱۰، ص۲۹۱، ذیل آیه · اسراء/سوره۱۷، آیه۳۵ · انعام/سوره۶، آیه۱۵۲ · اعراف/سوره۷، آیه۸۵ · شعراء/سوره۲۶، آیه۱۷۷ ۱۸۳ · ج۳، ص۱۹۱ · من لایحضره الفقیه، ج۳، ۱۹۱ · فروع کافی، ج۵، ص۲۵۲