دکترین
رسالت عالمان در احیای ارزشها: بایستههای ترویج ارزشها
حوزه این وظیفه بزرگ را با گامهای استوار به سوی «تبیین مفاهیم» و «ترویج ارزشها» میتواند به سامان برساند. در تبیین موضوعات اخلاقی، چند نکته میبایست رعایت گردد: ۴.
۱ - تفکیک مرزها تبیین مسائل ارزشی و تعیین حدود آنها از وظایف فقهاست. منشا بسیاری از کجرویها و انحرافهای فکری در تاریخ اسلام، روشن نبودن مفاهیم اخلاقی برای مردم بوده است. ابهام در مرزهای زهد و تقوا و ایثار برای عدهای از صحابه پیامبر، سبب شد که آنان زهد را با رهبانیت اشتباه کنند و گروهی دیگر، حفظ برخی از ارزشهای اخلاقی را برای پیروی از پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) پیش دارند: جریانهای فراوانی، چون: زاویهنشینی و ملامتگری و...
را باید در دریافت نادرست این جریانها، از مفاهیمی چون، توکل ، اخلاص و... پی جست. بخش زیادی از وقتهای گرانبهای ائمه در روشن کردن مرزهای اخلاق، به کار رفته است. امامان، مثل بیان عقاید و احکام، مفاهیم ارزشی را نیز برای مردم، روشن میکردهاند، تا مردم دراندیشه و کردار، به زیاده روی و کوتاهی کردن دچار نشوند. بیان شده است. در هم آمیختناندیشههای بیگانگان با فرهنگ اسلامی و تبلیغات گمراه کننده فساد انگیزان و عشرت جویان، از دیگر عوامل تحریف مفاهیم ارزشی بود که ائمه (علیهالسّلام) با موضعگیری بجا و مناسب، از گسترش آن جلوگیری میکردند.
فتوت، از خویهای بلند انسانی است. در اسلام، جوانمردان، به نیکی ستوده شدهاند. تشیع ، خاستگاه نخستین فتوت و جوانمردی بود و کوفه زادگاه آن. ستم و جور بنیامیه و سپس بنیعباس ، سبب شد که گروهی جوانمرد، گرد هم آیند و با اقتدا به سیرت مولای خود در یاری محرومان و مظلومان بکوشند و اخلاق جوانمردی را میان مردم گسترش دهند. اینان، خدمات فراوانی به جامعه اسلامی، ارائه دادند و دست بسیاری از ظالمان را کوتاه کردند و در برهههای حساس به فریاد مظلومان رسیدند. فقیه، با کند و کاو در انحرافهای فکری وظیفه دارد علل را شناسایی کند و مفاهیم اخلاقی را در اصالت خود عرضه بدارد. ۴.
۲ - توجه به زمان و مکان مسائل ارزشی، دو گونهاند: بخشی از آنها دگرگونی نمیپذیرند و در همه زمانها ثابتند و بخشی از آنها، دگر گونی میپذیرند. در زمانی ارزش به حساب میآیند و در روزگار دیگر، غیر ارزش. آداب اجتماعی، که بخشی از اخلاق را تشکیل میدهند، این گونهاند. همراهی با توده مردم در شیوه زندگی، مسکن، لباس، طعام و... کاری است نیک. فقر شدید مردم در روزگار علی (علیهالسّلام) سبب میشد که حضرت از سادهترین لباسها استفاده برد و پوشیدن کفش و لباس وصله دار و کم بها فضیلت به حساب آید.
ولی در زمان امام صادق (علیهالسّلام) که مردم در رفاه نسبی به سر میبرند، پوشیدن پوشاکی چون زمان علی (علیهالسّلام)، ضد ارزش و آداب بود و شخص تحقیر میشد. ائمه (علیهالسّلام) به عنصر آداب اجتماعی توجه داشتند و دخالت مکان و زمان را در تغییر ارزشها ازنظر دور نمیداشتند. امام فرمود: همان علی (علیهالسّلام) آن را در زمانی میپوشید که همه چنین بودند و مردم آن را بر حضرت عیب نمیگرفتند و اگر علی آن لباس را امروز بپوشد، بدان مشهور میشود.
پس بهترین لباس در هر زمان، لباس مردمان آن عصر است.» در مورد دیگر، امام صادق در جواب سفیان بن عیینه که بر شیوه زندگی امام خرده میگرفت فرمود: «علی (علیهالسّلام) در روزگار سختی زندگی میکرد و امروز چنین نیست. » در پاسخ عباد بن کثیر بصری فرمود: «خداوند نعمتهایش را بر مردم حرام نفرموده است. روزگار علی (علیهالسّلام) با روزگار ما فرق دارد. اگر من همانند آن روز، لباس بپوشم، خواهند گفت وی ریاکاری است مثل عباد بصری. » امام رضا (علیهالسّلام) نیز به پیروان خود سفارش میکرد در آداب اجتماعی با زمان حرکت کنند و از تک روی بپرهیزند.
خود نیز بسان مردم زمان خود لباس میپوشد، در پاسخ کسانی که به روش زندگی و پوشش آن حضرت خرده میگرفتند، فرمود: «عدهای از شیعیان سست ایمان دوست دارند که من روی نمد بنشیم و لباس خشن بپوشم، ولی روزگار چنین روشی را بر تابد. » اینها نشان دهنده توجه ائمه به گونه زندگی مردم و خوی و روش و برنامه آنان در خوراک، پوشاک و... است. روش زندگی مردمان هر دوره، در تغییر و تحول ارزشها مؤثر است. فقیه وظیفه دارد در استنباط مسائل اخلاقی، روش و برنامه زندگی مردمان روزگار خود را در نظر داشته باشد. ۴.
۳ - توجه به رابطه فقه و اخلاق آیا مسائل اخلاقی پیوستگی با فقه دارند، یا خیر؟ ب. ت. ب. تقسیم اصطلاحی، به ذهن میآید که اخلاق پیوستگی به فقه نداشته باشد. قلمرو فقه را احکام فرعی شمردهاند و مسائل ارزشی را خارج از این محدوده. در تحلیل گستردهتر، در مییابیم که دایره مسؤولیت فقیه، اخلاق را نیز در بر میگیرد. » بسیاری از موضوعات اخلاقی، پیوند نزدیکی با فقه دارند و میبایست هم در مرحله تعیین موضوع و هم تعیین حکم ، فقیه حکم آن را روشن سازد.
از باب نمونه، صله رحم ، دارای احکام فراوانی است: صله رحم چیست؟، حدود آن کدام است؟، واجب است یا مستحب ؟ یا، غیبت چیست؟، اقسام آن کدام است؟، موارد غیبت حرام و جایز کدام است؟ و... دهها مساله نظیر آن که در قلمرو حکم فقیه است. مشکلاتی که مکلّفان با این گونه مسائل ارزشی و ضد ارزشی دارند، فراوان است. از این روی از خطیب جمعه، خواسته شده مردم را به نیکیها فرا بخواند و از بدیها باز دارد: با مردم سخن گفتن و آنان را به کارهای نیک فرا خواندن و از کارهای ناشایست پرهیز دادن و پیگیرانه بر این کار اصرار داشتن و پای فشردن، نیکیها را پایدار میکند و زشتیها را سست.
از این روی، بدخواهان، تلاشهای بسیاری داشته و دارند که تبلیغات دینی، وعظ و ارشاد را بی مقدار جلوه دهند و ناصحان و واعظان را از نظرها بیندازند و علمای راستین را از این کار، باز دارند. این تلاشها، در گروهی مؤثر افتاد و به مبلغان راستین، حقیرانه نگریستند و حتی این حرکت حساب شده و با برنامه سبب شد تا برخی افراد از عرصه خطابه و منبر کنار کشیده و موعظه گری را به حوزویان کممایه واگذارند، درحالی که همیشه، چنین بوده که موعظه گران، بر جستگان و فرهیختگان بودهاند و دانش وران و راستان، این عرصه را در اختیار داشتهاند و اهل فضل از این محافل بهرهمند میشدهاند. ۴.
۵ - با مردم و در میان مردم بودن عمل به علم و تهذیب نفس و عمل به رسالت اخلاق، جز با حضور در میان مردم، بازتابی نخواهد داشت. کمال اخلاق آن نیست که عالم در به روی مردم ببندد و در گوشهای به تهذیب نفس بپردازد و تنها به اصلاح خود پردازد که این، روش عابدان و تارکان دنیاست. آن کس که تنها به خود میاندیشد، نه تنها به وظیفه تبلیغ رسالت عمل نکرده که خود را نیز نساخته است. چرا که تقوا، مردم گریزی نیست و پارسایی در جمع و غوغای اجتماع حاصل میشود و ملکات نفسانیه، در برخورد با اضداد و فتنههای دنیوی خود را آشکار میسازد، علاوه که مردم، ولی نعمت حوزهاند و انتظار آن است که در تهذیب نفس و رشد فضائل آنان را یاری دهد: آن کس که تنها به خود و فرزندانش میاندیشد و کاری به کار مردم ندارد، از برکات بسیار محروم مانده است.
پیامبران الهی که اسوههای فضیلت هستند، در میان مردم زندگی میکردند، با تودهها حشر و نشر داشتند و برای مردم به منزله پدری مهربان و دلسوز بودند، نیکان را تشویق و گناهکاران را ارشاد میفرمودند. پیامبر اسلام، همواره با مردم بود، به خانههای آنان میرفت و در شادی غم در کنارشان بود و از مشکلاتشان گره گشایی کنارشان بود و از مشکلاتشان گره گشایی میکرد. علی (علیهالسّلام) حتی در اوج خلافت و مشکلات فراوان، از مردم فاصله نگرفت.
آنان را ارشاد میکرد و بیماری اخلاقی را درمان میبخشید. همراهی عالمان و مردم موجب میشود که آرامش روانی بر همگان سایه گسترده و جامعه رو به سلامت رود. اگر عالم دینی در میان مردم باشد، آنان را میشناسد، محیط و زمان را درک میکند، مردم به او دل میبندند و با همکاری متقابل، مشکلات اخلاقی آنان رفع میشود. در گذشته که بیش از امروز، روحانیون با مردم حضر و نشر داشتند و کمتر منطقهای از وجود حوزویان خالی بود، بسیاری از تنشهای خانوادگی، و نزاعهای مالی و...
به تدبیر آنان بر طرف میشد و نیازی به مراجعه به محاکم نبود. امروز نیز، در ایّامی مثل محرم و رمضان ، که علما بیشتر در میان مردم حضور دارند، ناهنجاریهای اخلاقی فروکش میکنند اختلافات بسیار کم میشوند و... تا آن جا که گاه دادگاهها در این روزها مراجعه کننده ندارند. ۴.
۶ - فراهم آوردن زمینه رشد ارزشها اوج و فرود ارزشها، با مسائل و رویدادهای اجتماعی پیوند ناگسستنی دارند. این واقعیت است که تا معاش بر آورده نشود، روان آرامش نیابد، شخص مطیع درگاه خداوند نمیگردد. دینداری و معنویت، سر بلندی و غرور، عفت، و اخلاق هر جامعهای بستگی به نظام معیشتی آن دارد. بی عدالتی، ظلم ، اجحاف، ناامنی، فقر ، بیکاری، و دغدغه اهل و عیال، پریشان حالی و... زمینه ساز ناهنجاریهای اخلاقی هستند. بر آن بودهاند ریشه گناه و عوامل فساد آفرین را بخشکانند و درخت ایثار و احسان را در زمین مساعد بکارند؛ از این روی پیامبران پس از دعوت به توحید، مردم را به عدالت اقتصادی فرا خواندهاند.
پیامبر اسلام برای رشد اقتصاد ، مردمان را به کار و کوشش تشویق میکند به جای کمک مستقیم به گدایان، با تهیه ابزار کار، آنان را به کار وا میدارد. علی (علیهالسّلام) برای مقابله با مفاسد جنسی، وسائل ازدواج را برای جوانان فراهم میآورد و از بیتالمال به جوانان فقیر کمک میکند.
منبع: بحار الانوار، ج۲۲، ص۲۶۴ · معانی الاخبار، ص۱۱۹، دار المعرفه، بیروت · همبستگی میان تصوف و تشیع، ترجمه علی اکبر شهابی، ص۲۶۵، دانشگاه تهران · فروغ کافی، ج۶، ص۴۴۴، دارالتعارف للمطبوعاات، بیروت · بحار الانوار ج۴۷، ص۳۵۴ · بحار الانوار، ج۴۷، ص۳۶۱ · بحار الانوار، ج۷۶، ص۳۰۹ · بحار الانوار، ج۲، ص۱۵۸ · جهاد اکبر، ص۴۴ · تاریخ علوم و ادبیات ایرانی، ص۱۱، ابن سینا، به نقل ازتاریخ بیهق، ص۱۵۸ · الترغیب و الترهیب، ج۱، ص۵۹۱، دار احیا التراث العربی · وسائل الشیعه، ج۱۸، ص۵۷۴
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
