روش‌شناسی دین‌پژوهی: روی‌کردهای روش‌شناسی دین‌پژوهی

اهمیتی که دین‌پژوهی از چه روش‌ها و شگردهایی حاصل می‌شود لازمه‌اش این است که به روی‌کردهای آن توجه دقیقی کنیم. ۸. ۱ - روی‌کرد درون دینی گروهی از دین‌پژوهان در عرصه‌ی دین‌شناسی مراجعه به کتاب و سنت را پیشنهاد می‌دهند و از بهره‌گیری سایر منابع برون‌دینی روی بر می‌تابند؛ این ‌روی‌کرد از سوی نص‌گرایان و ظاهرمسلکان مطرح گردیده که البته از طیف گسترده‌ای برخوردارند. ۸.۱. ۱ - نقد این روی‌کرد افرادی مانند مالک بن انس (۱۷۹-۹۳ هـ. ق) بر این نگرش و خارج نشدن از چارچوب روایات پا فشاری می‌کنند و با ورود هر گونه‌ اندیشه‌ی بشری و عقلی در دین، مخالفت می‌ورزند. ق) به شدت مقابله نمودند؛ البته اصحاب حدیث و نص‌گرایان نیز در‌ یک طبقه به سر نمی‌برند؛ داوود بن اصفهانی (۲۷۰-۲۰۰ هـ. ق) ‌یکی دیگر از ظاهرمسلکان، ضمن تسلط کافی بر منطق و فلسفه‌ی یونان و استدلال‌های کلامی، کشف اصول بنیادی دین، هم چون توحید و نبوت را بدون بهره‌گیری از دلایل عقلی و تنها از طریق پیروی از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) ممکن دانسته و تنها اقامه‌ی براهین عقلی را برای افراد شکاک ضروری شمرده است. ۸.۱. ۲ - دیدگاه اخباریون اخباریون ، گروهی از علمای شیعه‌اند که در مقابل اصولیین از استفاده‌ی عملیات عقلی در اصول و فروع پرهیز می‌کردند و آن را موجب انحراف از صراط مستقیم و سقوط در ضلالت و حیرت می‌دانستند. زیرا باب عقل بعد از شناخت امام ، توسط خود امام مسدود گردیده است؛ پس انسان باید معارف دین را از امامان اخذ کند و از عقل ناقص خود که سبب کج‌فهمی‌ها و انحرافات است پرهیز نماید؛ علاوه بر این که تعصبات و جاه‌طلبی‌ها و غیره بر صرافت ادراک عقلی اثر می‌گذارد و از صحت آن می‌کاهد. اخباریون، علت اختلاف آرا و تکثرگرایی در عرصه‌ی اصول دین را به کارگیری بی‌جهت عقل و تاویل عقلی متون و منابع شرعی معرفی می‌کنند. زیرا عقول آلوده‌ی انسان، تنها به وهم و گمان دست می‌یابد». البته اخباریون در شیعه مانند ظاهرگرایان اهل سنت با عقل مطلقاً مخالف نیستند، بدیهیات عقلی را به عنوان احکام عقلی فطری می‌پذیرند و عمل بر اساس آن را ضروری می‌دانند و احکام غیر بدیهی را که از راه استدلال و تفکّر عقلی به دست می‌آیند در صورت عدم تعارض با شرع می‌پذیرند و در صورت تعارض، دلیل شرعی مقدم بر دلیل عقلی است. ۸.۱. ۳ - سایر نقود بر این روی‌کرد بر ‌روی‌کرد درون دینی، نقدهای فراوانی وارد شده است که به عنوان نمونه می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد: ۸.۱.۳. ۱ - نقد بر اخباریون اخباریون شیعه گرفتار انحراف معرفت‌شناختی شده‌اند؛ برای این که اولا، با پذیرش احکام فطری به ناچار باید احکام غیر فطری که مستند به فطریات و بدیهیات باشند نیز پذیرفته شوند؛ زیرا احکام ‌یقینی حتّی اگر ـ با صد واسطه ـ به بدیهیات منتهی شوند، معتبرند؛ ثانیاً، چگونه اخباریون در مقام اثبات امامت از عقل بهره می‌برند و احکام آن را معتبر می‌شمارند ولی در به کارگیری عقل در مراحل بعدی امتناع می‌ورزند و اگر ائمه‌ اطهار (علیهم‌السّلام) از مذمت عقل سخن گفته‌اند، در مقام منسد ساختن عقل‌ یقینی و قطعی نبوده‌اند؛ بلکه مراد آن‌ها از عقل، عقل ظنی مانند قیاس و استحسان است. شایان ذکر است که احتیاط اخباریون از عقل‌گرایی افراطی و تاویل‌گرایی بسیار ارزش‌مند و مبارک است. ۸.۱.۳. ۲ - عقل‌ستیزان بی‌اعتنایی افراطی به استدلال عقلی در دین‌پژوهی، دین‌پذیری عقلانی را متزلزل می‌سازد؛ زیرا قبل از پذیرش حجیت کتاب و سنت ناچاریم به دلیل عقلی رو آوریم؛ البته راه فطرت بسته نیست ولی برای خصم تحقیق‌پذیر نخواهد بود. حضور اسرائیلیات و احادیث کذب و غیر واقع در منافع روایی اسلام ، به ویژه اهل سنت ، آدمی را به احتیاط در پذیرش روایات فرا می‌خواند. ۸.۱.۳. ۴ - ظاهرگرایان خطای دیگر ظاهرگرایان این است که از میان معانی لغوی الفاظ، به معنایی دست زدند که مستلزم تشبیه و تجسیم الهی می‌گردید؛ در حالی که با وجود قراین متفاوت درون دینی نباید این معانی گزینش شوند. ۸. ۲ - روی‌کرد اول برون‌دینی و نقد آن ‌روی‌کرد برون‌دینی با مدل‌های مختلفی ارایه شده است؛ مدل نخست، روش عقلی و فلسفی است که با استدلال‌های منطقی و عقلی به اثبات باورهای دینی مانند اثبات وجود خدا ، ضرورت بعثت پیامبران ، لزوم حیات اخروی و مانند آن می‌پردازد. بیش‌تر متکلمان امامیه و معتزله ، سهم مهمی برای عقل در‌ اندیشه‌ی دینی قائل بودند؛ البته اشاعره نیز از عقل بهره‌مند می‌شدند ولی در نهایت، عقل را تابع شریعت معرفی می‌کردند. معتزلیان در این دوره از روش قدیمی قیاس ‌یعنی تمثیل منطقی و قیاس فقهی استفاده می‌کردند. دوره‌ی دوم که با ترجمه‌ی آثار فلسفی یونان آغاز گشت، معتزلیان را به دو روش جدید استدلال نیز آگاه ساخت:‌ یکی روش قیاس منطقی بود و دیگری کاربرد تازه‌ای از روش قیاس‌ یا تمثیل قدیم. ۸.۲. ۲ - دوره متکلمان شیعه متکلمان شیعه ، گرچه دچار افراط‌گرایی معتزلی در استقلال بخشیدن مطلق به عقل نشدند ولی بر اهمیت و حجیت ذاتی آن تاکید نمودند. و اگر کسانی بگویند: در این صورت، آن چه در عقل هست بی نیاز از ارسال رسل می‌باشد؛ پس بعثت پیامبران و معجزات آن‌ها ضرورتی ندارد و بیهوده است؛ پاسخ گوییم: هیچ بعید نیست که خدای تعالی می‌داند که اگر به آن چه در عقول هست دعوت کرده و به واسطه‌ی پیامبران تاکید نماید، این تاًکید باعث می‌شود تا کسانی که قبلا بر حکم عقل گردن نمی‌نهادند، به اطاعت وادار شوند...؛ پس بعثت انبیا (علیهم‌السّلام) هم لطف است و هم دعوت به آن چه در خود عقل است». ۸.۲. ۴ - نظر نگارنده به نظر نگارنده، خطای معتزله و فلاسفه و برخی متکلمان شیعه در این است که گرچه عقل و روش تعقلی در عرصه‌ی دین‌پژوهی لازم است ولی آنان در عمل، گرفتار مدل و نظام خاص فلسفی و کلامی شده‌اند؛ به همین دلیل، به راحتی به تاویلات قرآنی دست می‌زدند؛ ‌یعنی تنها از روش عقلی کمک نمی‌گرفتند بلکه از نظریات فلسفی نیز بهره می‌بردند. ۸. ۳ - روی‌کرد دوم برون‌دینی مدل دوم روش برون دینی، روش کارکرد‌گرایی است که به طور عمده در روان‌شناسی دین و جامعه‌شناسی دین مورد استفاده قرار می‌گیرد. این روش بدون توجه به صدق و حقّانیت گزاره‌های دینی به بیان فواید و آثار و کارکردهای باورهای دینی می‌پردازد. زیرا چه بسا آثار برخی از باورهای دینی علی رغم حقّانیّت آن‌ها، بر مؤمنان کشف نشده باشد. ۸. ۴ - روی‌کرد سوم برون‌دینی مدل سوم، روش برون‌دینی دین‌پژوهان، بهره‌گیری از موافقان و مخالفان دین است و این که چرا متدینانْ به دین اقبال می‌کنند و مخالفان از دین ادبار می‌نمایند. این روش به لحاظ تجربی قابل توجه است ولی توان اثبات و تحقیق‌پذیری را ندارد و حقّانیّت‌ یا بطلان گزاره‌ی دینی را بر مخاطبان کشف نمی‌کند. ۸. ۵ - روی‌کرد چهارم برون‌دینی مدل چهارم، روش انسان‌شناسی تجربی است که با مطالعه‌ی نیازهای آدمیان و نقش علوم بشری در رفع آن‌ها به کشف عرصه‌ی دین و نیازهای دینی دست می‌یابد آن‌گاه با همین روش به پژوهش‌های دینی اقدام می‌کند. این روش، ناتمام است؛ زیرا تجربه ، نه توان کشف تمام نیازهای آدمی را دارد و نه می‌تواند صد در صد توانایی علوم بشری در رفع آن نیازها را به دست آورد. منبع: الملل و النحل، چاپ منشورات شریف الرضی، ج۱، ص۱۸۷-۱۸۸ · تلبیس ابلیس، باب پنجم، ص ۸۲-۸۳ · رسائل، ج۳ · الفصل فی الملل و الاهواء و النحل، ج۲، ص۱۱۶ · درء تعارض العقل و النقل، ج۱، ص۱۴۷ · بحارالانوار، ج۲، ص۳۱۴ · حدایق الناظره، ص۱۲۶-۱۲۷ · انوار النعمانیه، ج۳، ص۱۲۷ · حدایق الناظره، ص۱۲۹-۱۳۰ · ترجمه‌ی احمد آرام، چاپ انتشارات الهدی، زمستان ۱۳۶۸، ص۳۲-۳۳ · اوایل المقالات فی المذاهب و المختارات، چاپ تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی ۱۳۷۲، ص۷۹۸ · الذخیره فی علم الکلام، چاپ قم: موسسه النشر الاسلامی ۱۴۱۱ هـ. ق، ص۳۲۴-۳۲۳ · فصل المقال فیما بین الحکمة و الشریعة من الاتصال، چاپ بیروت: دار مکتبة التربیة ۱۹۸۷، ص۷ · مدارا و مدیریت، چاپ تهران: انتشارات صراط، ۱۳۷۶، ص۱۳۷-۱۳۵