دکترین
روش‌های خودسازی: تفکر
لغت شناسان «فکر» را به اعمال عقل و نظر و به‌کارگیری ذهن ، معنا کرده‌اند. بنابراین، مرز بین نوع انسانی و سایر حیوانات «عقل» است و «فکر» که همان به‌کارگیری نیروی عقلانی است حدّ فاصل بین دو صنف از انسان‌ها است و در حقیقت آدمیان از این زاویه بر دو قسم‌اند. گروه اول: متفکران، و گروه دوم: کسانی که این ابزار و سرمایه خدادادی را مهمل گذاشته و به تعطیل کشانده‌اند. ۱.
۱ - ارزش فکر نیروی عقل اگر به‌طور طبیعی و بر اساس فطرت خود و بدون دخالت انگیزه‌ها و عوامل نفسانی و شیطانی به‌کار افتد، نتیجه‌ای خوش و سازنده خواهد داشت و رو به‌سوی «رحمان» می‌برد. و هرگاه با راهبرد قوه واهمه به جریان افتد بازده آن تلخ و تخریب‌گر خواهد بود. در این صورت، عقل به استخدام شیطان و عاریت او درآمده و از وظیفه اصلی خود بازمانده بلکه در جهت ضد آنچه برای آن آفریده‌شده است به‌کار گرفته خواهد شد. قرآن کریم درباره ارزش فکر، در ده‌ها آیه با عناوین مختلف هم چون « تفکر » و « تدبّر » و « تعقل » و « تفقّه » باب سخن گشوده است و بهره‌گیری از آیات الهی را چه در تکوین و چه در تشریع و برخورداری از مایه‌های عبرت در جهت هدایت را، منوط بدان دانسته است. ؛ ؛ و غیر آن.
و هم‌چنین در روایات رسیده از معصومان (علیهم‌السّلام) بر جایگاه والای آن در عرصه تعلیم و تربیت اسلامی با تعبیرات مختلف تأکید گردیده است. امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) می‌فرماید: «...الا لا خیر فی قرائة لیس فیها تدبّر الا لا خیر فی عبادة لیس فیها تفکّر؛ هشدار شمارا! که علم بدون بار فهم و تأمل، و خواندن قرآن بدون تدبّر، و عبادت برکنار از تفکر، بهره‌ای نخواهد داد.» آنچه مهم است هدایت فکر، در مسیر سالم است، زیرا فکر صحیح است که انسان را تعالی داده، تمدن‌ها را ساخته و تاکنون جامعه بشر را در ابعاد مختلف به‌پیش برده است.
هم چنان‌که تمامی خسارت‌ها و نابسامانی‌های فراوان که امروز دامن‌گیر بشر است، نتیجه افکار غلط و اعمال‌نظر طرّاحان و دانشمندانی است که اندیشه خود را درراه ارضای هوس‌های خود و صاحبان زر و زور به‌کار بسته و می‌بندند. ۱.
۲ - عرصه‌های سالم تفکر بسیاری از جوانان می‌پرسند: چگونه باید فکر را هدایت کرد؟ و چطور باید اندیشه را در خط مستقیم و بالنده آن قرارداد؟ و اصولاً به چه چیزهایی باید فکر کرد؟ و اگر عرصه‌های آن مختلف و متعدد است، از چه نقطه‌ای باید شروع کرد؟ از امامان معصوم (علیهم‌السّلام) نیز گاه این پرسش می‌شده است. به آن حضرت گفتم: چگونه باید تفکر کرد؟» حضرت در جواب، برخی از زمینه‌های تفکر صحیح را بدو نشان داده و معرفی کردند. عرصه‌های تفکر بسیار است ولی در این نوشته به مهم‌ترین آن‌ها پرداخته و توضیحی اجمالی درباره هر یک از آن‌ها ذکر می‌کنیم. ۱.۲.
۱ - نفس نفس انسانی گوهر گران بهایی است که به شرف نسبت به حضرت حق مفتخر شده و کرامت و فضیلت انسان، قائم به او است. خداوند متعال دو کتاب قطور و خواندنی برای مطالعه انسان‌ها گشوده است؛ یکی طبیعت و دیگری نفوس خود آن‌ها و فرموده است: «سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَ فِی اَنفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ اَنَّهُ الْحَقُّ...؛ ما نشانه‌های خود را در گوشه گوشه جهان و در جان‌هایشان به آنان نمایاندیم تا ـ در اثر تدبر و تفکر در آن ـ برایشان روشن شود که او حق است....
و بر طبق حدیثی از امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام)، بین شناخت طبیعت و نفس ، معرفت نفس پر سودتر معرفی گردیده است. معرفت نفس از ضروری‌ترین و لازم‌ترین معرفت‌هاست و لذا اقدام در جهت شناخت نفس و تفکر در آن، از سایر زمینه‌های تفکر مقدّم است. و این به علل مختلفی است و مهم‌ترین آن‌ها این است که این معرفت در حقیقت بابی است برای معارف دیگر. جهل به نفس، از شایع‌ترین دردها و گرفتاری‌های انسانی عصر ماست. و سرمنشأ بسیاری از مشکلات روحی و عقده‌های روانی است.
بشر امروز گر چه طبیعت را مسخر خودساخته است ولی از تسخیر خود عاجز و درمانده است. بلکه روزبه‌روز از خویش بیگانه‌تر نیز گشته است. سرّ این ازخودبیگانگی در کلام علی (علیه‌السّلام) بیان‌شده است، آن حضرت می‌فرمایند: «فمن شغل نفسه ب. غ. نفسه تحیر فی الظلمات، و ارتبک فی الهلکات و مدّت به شیاطینه فی طغیانه و زینت له سیّیء اعماله...؛ هر کس خ. ر. ب. غیر خویش مشغول کند خود را در تاریکی‌ها سرگردان و در مهلکه‌ها قرار داده و شیطان‌ها او را به تجاوز کشانده و کردار زشت او را در نظرش نیکو جلوه می‌دهند.» مولای پرهیزکاران توجه مداوم نفس ب. غ. خود را مایه غفلت از خویش و اساس هر گرفتاری و گمراهی دانسته‌اند. ۱.۲.
۲ - طبیعت قرآن کریم در آیات مختلف به تدبر و تفکر در طبیعت دستور داده است. ؛ ؛ ؛ جهان آفرینش آن‌قدر حیرت‌انگیز و شگفت‌آور است که بشر عادی هیچ‌گاه نمی‌تواند مدعی شود که به‌تمامی اسرار آن واقف گشته است. و آنچه تاکنون بدان دست‌یافته، در برابر مجهولاتش هم چون قطره‌ای در کنار اقیانوس بی‌کران است. و بر اساس تعلیم قرآن کریم، شماره موجودات الهی و اسرار آن، پایان‌ناپذیر است. ؛ هم چنان‌که اشاره کردیم جهان طبیعت دو چهره دارد، یکی ملک و دیگری ملکوت ، صورت ملک آن همین ظاهر طبیعت، و ملکوت عالم، باطن و حقیقت آن است، که همان جنبه ربطی و وابستگی آن به مبدأ آفرینش است.
تفکر در طبیعت دو دستاورد مهم برای بشر دارد؛ یکی آن‌که او را بر طبیعت تسخیر بیشتری می‌بخشد و در جهت بهره‌وری زیادتر و قانون‌مند تر به او کمک می‌کند و دیگر این‌که راه ورود به ملکوت عالم را به روی او باز می‌کند. بسیاری از متفکران در عملیات فکری و پژوهشی خود، تنها در همین محدوده ملک می‌مانند و ورای آن را جستجو نمی‌کنند و در نظر این کسان، جهان طبیعت، جز همین ظاهر آن چیز دیگری نیست. قرآن کریم درباره آنان می‌فرماید: «یَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِّنَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ؛ آنان جز ظاهری از زندگی دنیا نمی‌دانند و از ورای آن‌که جهان آخرت است غافل‌اند».
درحالی‌که بر اساس آنچه از آیات قرآنی استفاده می‌شود، تفکر صحیح در پدیده‌ها و موجودات دنیای طبیعت، به جهت ارتباط و پیوستگی عمیق بین ملک و ملکوت، انسان را به‌صورت قهری به‌سوی عالم ملکوت هدایت می‌کند. برای نمونه، قرآن کریم می‌فرماید: «الَّذِینَ یَذْکرُونَ اللّهَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَیَ جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَک فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ؛ آن‌هایی که چه در حال قیام و چه در حال نشستن و چه پهلو خفته به یاد خدایند و در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند ـ می‌گویند ـ پروردگارا! باطل و بیهودگی در ساحت خلقتت راه ندارد. پاک و منزهی. ما را از عذاب جهنّم محافظت فرما!» ۱.۲.
۳ - مرگ بی‌شک یکی از پندآموزترین و تکان‌دهنده‌ترین حوادث در زندگی بشری « مرگ » است، که توجه بدان قلب‌های مستعد را از خواب غفلت بیدار کرده و کاخ آمال و آرزوهای دروغین و خیال شخصی را بر سرش خراب می‌کند و غرور و نخوت را از اعماق جان آدمی ریشه‌کن می‌نماید. ترس بسیاری از مرگ، بدان خاطر است که آن را فنا و نیستی و جدا شدن از علایق خویش می‌دانند. در صورتی که مرگ خاتمه زندگی نیست بلکه کمال حیات است و انتقال از مرحله‌ای به مرحله دیگری از آن است.
روح بی‌آلایش، پس از مرگ، به‌زودی با دنیای جدید انس می‌گیرد و در سطحی بسیار بالاتر و شفّاف تر، از مواهب عالم ارواح بهره‌مند می‌شود؛ به‌صورتی که هیچ‌گاه آرزوی بازگشت به جهان طبیعت جز برای عمل صالح ندارد. همان‌گونه که رو آوردن زائد به لذّت‌های جسمانی، شخص را از توجه واندیشه نسبت به‌پایان زندگی بازمی‌دارد، عکس آن نیز صادق است. زیرا تفکّر در این رویداد طبیعی و بسیار مهم در زندگی بشری او را نسبت به مادّه پرستی و تبعیت از هوا بازمی‌دارد، و از توجّه اضافی به ظواهر عالم طبیعت و زرق‌وبرق زندگی حفظ می‌کند و درنتیجه، فرصت بیشتری برای رسیدگی به مسائل اصلی حیات و روی‌آوری به کمالات معنوی و انسانی خواهد یافت. ۱.۲.
۴ - تاریخ از منابع مهم تفکر و معرفت انسانی، تاریخ و سرگذشت پیشینیان است. تاریخ بیانگر و معرّف سنت‌های الهی در جوامع بشر و صادق‌ترین بازگوکننده حقایق جاری و قوانین حاکم در بستر حیات انسانی است. امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) دراین‌باره می‌فرمایند: «ای پسرم! گر چه من آن‌قدر عمر طولانی ندارم که با گذشتگان زندگی کرده باشم، ولی در کارهایشان نظرانداخته و در تاریخ حیات آن‌ها اندیشیده‌ام و به آنچه از آنان به‌جای مانده است به‌دقت گذر کرده‌ام تا این‌که گویا یکی از همانان شمرده می‌شوم تا آنجا که در اثر تأمل در سرگذشتشان، گویا از ابتدا تا انتها با آن‌ها به سر برده‌ام و لذا تمام تجربه حیات طولانی آن‌ها از خوب و بد در دست من است که خالص آن را به تو منتقل می‌کنم». ۱.۲.
۵ - حالات مردم بررسی حالات و جوانب مختلف زندگی گروه‌های اجتماعی و طبقات گوناگون جامعه، میدان بازی برای دریافت بسیاری از حقایق و معارف بشری است. تاریخ، بررسی احوال گذشتگان است ولی مقصود از این عنوان تحقیق و تفحّص در حالات روانی، اجتماعی گروه‌های معاصر و همزمان است. فرق این عمل با عیب‌جویی و تفحّص مذموم، در این است که این کار باهدف مطالعه و تفکّر در روش‌های متنوّع زندگی و حالات جمعیت‌ها و دردهای روحی و مشکلات روانی اقشار مختلف مردم، برای انتخاب بهتر شیوه زندگی و مشی اخلاقی و اجتماعی انجام می‌گیرد. درحالی که عیب‌جویی، به خاطر تخریب دیگران و باانگیزه خودخواهی و ارضای تمایلات نفسانی ، از شخص صادر می‌شود. ۱.۲.
۶ - پی آمدهای اعمال نتایج و عواقب اعمالی که از انسان‌ها سر می‌زند و به او می‌رسد بر سه قسم است:
۱ ـ برخی از آن‌ها نتیجه مادی یک عمل محسوب می‌شود که در این صورت چنین پی آمدی با حواس ، قابل‌درک است. مانند این‌که کسی خود را از بلندی به سنگفرش خیابان پرت کند یا سم کشنده‌ای بخورد که عاقبت چنین کاری برای همه معلوم است.
۲ ـ برخی دیگر از پی آمدها و ارتباط با باطن اعمال دارد و نتیجه ملموس یک عمل محسوب نمی‌گردد. و به سخن دیگر، به جنبه ملکی عمل بر نمی‌گردد بلکه به ملکوت آن مربوط می‌شود و در همین جهان به سراغ انسان می‌آید مانند بسیاری از اعمال نیک و پسندیده که در زندگی مادی و معنوی انسان، دارای آثار و نتایج مثبتی است. چنان‌که به‌صراحت قرآن کریم ، شکرگزاری از نعمت‌های الهی، افزایش نعمت را به دنبال دارد. و اطاعت خداوند و تقوا ، سبب ازدیاد برکت و ریزش رحمت و مواهب او است. و روی‌گردانی از یاد او، سختی و فشار زندگی و ناکامی را موجب می‌شود. و بر طبق روایات، ندادن زکات ، مانع ریزش نعمت و برکت و افزایش روزی می‌گردد. و نمونه‌های دیگری ازاین‌دست که بسیار است.
منبع: القاموس المحیط، ج ۲، ص ۱۱۱ و غیر آن · آل عمران/سوره ۳، آیه ۱۹۱ · یونس/سوره ۱۰، آیه ۲۴ · نحل/سوره ۱۶، آیه ۳۴ · کافی، ج ۱، ص ۳۶ · سجده/سوره ۳۲، آیه ۵۳ · تفسیر المیزان، ج ۶، ص ۱۷۰ · نهج‌البلاغه، خ ۱۵۷، ص ۱۴۷ · رعد/سوره ۱۳، آیه ۳ · غاشیه/سوره ۸۸، آیه ۱۷-۲۰ · نبأ/سوره ۷۸، آیه ۶-۱۶ · لقمان/سوره ۳۱، آیه ۲۷ · کهف/سوره ۱۸، آیه ۱۰۹ · روم/سوره ۳۰، آیه ۷ · آل‌عمران/سوره ۳، آیه ۱۹۱ · ص ۲۶۷، نامه ۳۱ · الاخلاق، سید عبدالله شبّر، ص ۱۱۴ · الاخلاق، سید عبدالله شبّر، ص ۱۱۵ · ابراهیم/سوره ۱۴، آیه ۷ · اعراف/سوره ۷، آیه ۹۶ · طه/سوره ۲۰، آیه ۱۲۴ · وسائل الشیعه، روایات باب ۳، ابواب ما تجب فیه الزکاه، ج ۶، ص ۱۷-۱۱
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.