روش‌های عملی خودشناسی: شرایط سلوک

برای سلوک شرایطی مانند مراقبه و محاسبه ذکر شده است. ۶. ۱ - مراقبه مراقبه از مهم‌ترین شرایط سلوک الی الله و از لوازم حتمی آن است. تا در این زمینه، موفقیت نصیب کسی نشود، در سایر مراحل نیز توفیقی به دست نخواهد آمد. زیرا شرط اوّل برای گام برداشتن در مسیر زندگی خدا این است که شخص از وظایف و تکالیفی که بر عهده دارد غفلت نکند و به‌تدریج باطن خود را از آلودگی تصفیه نماید و لازمه آن، مراقبت کامل و دائمی از اعمال و حالات قلبی است. بزرگان اهل معرفت ، مراقبه را در حکم پرهیز از غذای نامناسب، و سایر عوامل و مراتب معنوی را در حکم دارو دانسته‌اند. تا وقتی مریض ازآنچه برای او مناسب نیست پرهیز نکند، دارو در او موثّر نمی‌افتد. مراقبه را مراتبی است، لکن حقیقت آن در تمام مراتب این است که شخص، خداوند متعال را ناظر و مراقب خویش داند و سعی در مراعات ادبِ حضور نماید که: «اِنَّ الله کانَ عَلَیْکٌمْ رَقِیبًا، به‌یقین خدا در همه حال مراقب و نگران شماست.» اولین مرتبه از این ادبِ حضور آن است که شخص چون خود را در پیشگاه خدا و در محضّر او می‌بیند، اقدام به مخالفت نکند، یعنی حریم اوامر الهی را نکشند و به ارتکاب حرام یا ترک واجب اقدام نکند. امّا مرتبه بالاتر این است که شخص از هر آنچه خلاف رضای حقّ است پرهیز کند و حتی از امور لهو نیز دوری جوید و در هر کاری، ملاک ترک یا انجام عمل را رضای خدا قرار دهد. اگر مدت‌زمانی بر این روش مداومت کند، و با علم و آگاهی از نقاط ضعف خود از غلبه هوای نفس جلوگیری به عمل آورد، این حال برای او ملکه شده، در او پایدار می‌شود. ۶. ۲ - محاسبه یکی از لوازم موفقیت در امر مراقبه این است که شخص در آخر هرروز، زمان مناسبی را برای رسیدگی به اعمال روزانه خود اختصاص دهد، و در آن به محاسبه نفس خویش بپردازد. محاسبه نفس از عوامل بسیار موثّر در اصلاح و تهذیب نفس و تقویت و پرورش اراده است که در تعالیم اسلامی مورد تأکید قرارگرفته است. آن‌کس که روزانه یک‌بار به محاسبه نفس خویش نپردازد، از ما نیست.» در ضمن این محاسبه روزانه، اگر شخص با مواردی مواجه شود که از وظایف خود تخلّف کرده و خطایی از او سرزده است، باید بلافاصله در مقام توبه و استغفار برآید و ب. ت. ب. اصولی که در شرع آمده است به جبران آن پرداخته، و تصمیم قاطع بر ترک آن بگیرد و مراقبت جدی کند که بار دیگر آن خلاف تکرار نشود. و اگر در انجام وظایف تخلّف نکرده و اعمال صالحه از او سرزده است، آن را توفیق الهی د. ح. خویش بداند که خیری را به دست او جاری ساخته است، لذا از بابت آن خدا را شکر گزارد.. کسانی که اصلاح خود را جدی می‌گرفته‌اند، هنگام محاسبه اگر به موارد خلاف برمی‌خوردند برای اینکه آثار سوء آن جبران و از تکرار و ارتکاب مجدد آن جلوگیری کنند، بر خویشتن سخت می‌گرفتند و خود را مجازات می‌نمودند، و برای این مجازات مراتبی قائل بوده‌اند که از آن به مشارطه ، معاتبه و مجاهده تعبیر می‌کنند. (خود را به‌پای میز محاسبه می‌کشد آن‌چنان‌که گویی در عرصه قیامت خوانده‌ شده، و در میان گرفتاری‌های آن روز مورد سؤال قرارگرفته است). خداوند می‌فرماید: اِنْ کانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِن خَردَلٍ اَتَیْنا بِها وَ بِنا حاسِبینَ. (اعمال انسان را هرچند به کوچکی دانه خردلی هم باشد، می‌آوریم و به حسابش کاملاً رسیدگی می‌کنیم). ۲- اخلاص: از مهم‌ترین شرایط سلوک اخلاص است. سالک باید معارف و مناسک خود را از تصرف شیطان و نفس اماره خالص کند و مراقب حیله‌های نفس اماره و شیطان باشد. ۳- خروج از حجاب خودبینی: زیرا تا انسان از خانه‌ ظلمانی نفس خارج نشود، مسافر نخواهد بود و تا نظر انسان به خود و کمال و جمال وهمی خود باشد، نمی‌تواند جمال مطلق و کمال صرف را مشاهده کند. ۴- مشارطه، مراقبه و محاسبه: مشارطه آن است که در آغاز روز با خود شرط کند بر خلاف فرموده خدا رفتار نکند. پس ‌از آن باید مراقب و متوجه عمل خود باشد که بر خلاف شرط رفتار نکند و در انتهای روز از نفس حساب بکشد که آیا به شرطی که با خدای خود کرده وفا کرده‌ است یا خیر. ۵- حفظ خیال: خیال انسان مانند مرغی است که در هر آنی به شاخه‌ای می‌آویزد و این موجب بسیاری از بدبختی‌ها و یکی از دستاویزهای شیطان است؛ بنابراین سالک مجاهد باید آن را از پراکندگی حفظ کند و منشا غلبه شیطان و جنودش را مهار کند. بنابراین باید در سفر الی‌الله به آنان تمسک کند. زیرا اگر کسی با قدم انانیت و بی تمسک به ولایت آنان بخواهد این راه را طی کند سلوکش به‌سوی شیطان خواهد بود. منبع: نساء/سوره۴، آیه۱ · رساله لبّ الّلباب، ص ۱۸۱ · الکافی، ج۲، ص۴۵۳ · محجه البیضاء، ج۸، ص۱۴۹ · امام صادق، مصباح الشریعة، ص۸۵ · آداب الصلاة، ص۵۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · شرح چهل حدیث، ص۱۷۴-۱۷۵، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۰۵، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۲ · آداب الصلاة، ص۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · شرح چهل حدیث، ص۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · آداب الصلاة، ص۴۳-۴۵، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · دانشنامه امام خمینی، ج۶، ص۲۸۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰