زوجیت: احکام و آثار

زوجیّت دارای احکام و آثار بسیاری است که مهم‌ترین آنها عبارت است از: ۲. ۱ - حق استمتاع زن و مرد با انجام پیوند ازدواج و انشاء عقد نکاح نسبت به یکدیگر حق و مسئولیتی متقابل پیدا می‌کنند که هر یک از آن‌ها متناسب با آفرینش و استعدادی که پروردگار متعال در وجود آنان به ودیعه نهاده است آن را به دوش گرفته و بدان وفا و قیام می‌کنند. ازجمله اساسی‌تری آن‌ها استمتاعات و کام‌جویی زن و مرد از همدیگر است، به همین‌روی محدودیت‌ها و قیود فراوان که برای روابط زن و مرد مطرح است در ارتباط میان زوجین به کنار رفته و در فتاوا آمده است: برای هر یک از زوج و زوجه جایز است که به‌ظاهر و باطن بدن حتی به عورت یکدیگر نگاه کنند، و با هر عضو از اعضاء خویش، هر عضو از اعضاء آن دیگری را چه با تلذذ و چه بدون تلذذ مس و لمس نماید. و یا آمده است: مرد اجازه ندارد بدون اجازه همسرش، مقاربت با او را بیش از چهار ماه ترک کند حتی نسبت به همسر موقت بنا بر اقوا. هرچند وظایف و مسؤولیت‌های مشترک بین زوجین بسیار است لیکن گاه تکالیف بین آن‌ها مثل حق تمکین و حق نفقه متوجه و بر عهده یکی از آن‌هاست؛ پس اگر در گفتار و نوشتارها، مرد مستقیم و بیشتر از زن موضوع و مخاطب احکام و مسائل مربوط به زناشویی قرارگرفته و می‌گیرد به لحاظ توجه به شکل خلقت، شخصیت و جایگاه زن؛ و مسئولیت بیشتر مرد و تفاوت نقش مرد با نقش زن در رابطه دوسویه‌ی این‌چنینی است. نه نگرش یک‌سویه و جانب‌دارانه به سود مرد. هرچند که با صرف‌نظر از این امر مهم و واقع‌بینی نسبت به چگونگی نقش‌ و مسئولیت هر یک از زن و مرد، عدم توفیق و نارسایی برخی نگاه‌ها، قلم‌ها و بیان‌ها در دریافت و ارائه دقیق و جامع مطالب را نیز نمی‌توان انکار کرد و نادیده گرفت. به‌هرحال با عقد ازدواج ، مرد ، همچنین زن حق استمتاع از همسر خود پیدا می‌کند و می‌تواند از او هر گونه لذت جنسی - اعم از نگاه کردن، لمس ، آمیزش و غیر آن- ببرد؛ از‌ این‌ رو، بر زن روا نیست بدون اجازه شوهر، خ. ر. ب. کارهایی مشغول سازد که منافات با این حق داشته باشد. و بر او واجب است از آنچه که موجب تنفر شوهر از وی می‌گردد، از قبیل خوردن سیر و پیاز و آلودگی بدن یا لباس به کثافتها پرهیز نماید. ۲. ۲ - تمکین بر زن واجب است نسبت به استمتاعات جنسی از شوهر خود تمکین کند و خویش را در اختیار او قرار دهد؛ مگر آنکه مانعی عقلی یا شرعی وجود داشته باشد. در صورتی که بدون عذر از تمکین سر باز زند، ناشزه به شمار رفته و نفقه‌اش بر شوهر واجب نخواهد بود. ۲. ۳ - نفقه با عقد ازدواج دائم و تمکین زوجه از زوج ، نفقه زوجه در زمینه خوراک ، پوشاک ، مسکن و دیگر نیازمندیهای زندگی بر زوج واجب می‌شود. ۲. ۴ - حق قَسْم و مجامعت به قول مشهور در عقد دائم ، زوجه از هر چهار شب ، یک شب حق همخوابی با شوهرش را دارد. چنان که در هر چهار ماه یک بار حق آمیزش دارد. ثبوت حق دوم در ازدواج موقت اختلافی است. ۲. ۵ - حرمت خروج از منزل در ازدواج دائم، زن نمی‌تواند بدون اجازه شوهر از منزل خارج شود؛ هر چند برخی حرمت خروج را به فرضی مقید کرده‌اند که با حق استمتاع زوج منافات داشته باشد؛ لیکن در غیر این صورت نیز بنابر احتیاط ، اجازه شوهر را لازم دانسته‌اند. ۲. ۶ - حرمت ازدواج بابرخی اشخاص با عقد نکاح، پدر و پسر شوهر بر زن، و بنابر قول مشهور، مادر زن - حتی در صورت عدم آمیزش با زن - بر مرد برای همیشه حرام می‌شوند. و نیز ازدواج مرد با خواهر زن تا زمانی که از همسرش جدا نشده، و با دختر زن تا زمانی که از مادر او جدا نگشته، حرام می‌گردد. نسبت به دختر زن، چنانچه با مادر او آمیزش نکرده باشد پس از جدایی از مادر می‌تواند با دخترش ازدواج کند. همچنین به سبب عقد نکاح، ازدواج با دختر خواهر زن و نیز دختر برادر زن، جز با رضایت زن حرام می‌شود. ۲. ۷ - توارث با عقد ازدواج دائم، زن و مرد از یکدیگر ارث می‌برند. ۲.۷. ۱ - توارث در ازدواج موقت بنابر قول مشهور، این حکم در ازدواج موقت ثابت نیست، مگر آنکه آن را شرط کنند که در این صورت، برخی، حکم به توارث کرده‌اند. ۲.۷. ۲ - تفصیل ارث زوجه زوجه در صورتی که از زوج فرزندی نداشته باشد یک چهارم و با داشتن فرزند ، یک هشتم از ترکه شوهر ارث می‌برد و شوهر در صورتی که همسرش فرزند داشته باشد یک چهارم و با نداشتن فرزند نیمی از ترکه زن ارث می‌برد. ۲.۷. ۳ - گستره توارث زوج و زوجه بدون شک شوهر از تمامی اموال همسرش ارث می‌برد؛ چنان که در این مطلب نیز که زوجه اجمالًا از بعضی ترکه شوهر ارث نمی‌برد، اختلاف در خور توجهی نیست؛ هرچند از برخی قدما نقل شده که زوجه از تمامی اموال زوج ارث می‌برد؛ لیکن اجماع منعقد شده قبل و نیز پس از وی بر خلاف این قول است. ۲.۷. ۴ - تفصیل در ارث زوجه از ترکه در اینکه زوجه از چه بخشی از ترکه ارث نمی‌برد، دیدگاها مختلف است. به قول مشهور، زوجه از عین و قیمت زمین مطلقا ارث نمی‌برد؛ خواه زمین خالی باشد یا دارای زراعت ، درخت ، ساختمان و مانند آن؛ چنان که از عین ساختمان و ابزار و مصالح به کار رفته در آن ارث نمی‌برد؛ لیکن از قیمت آنها ارث می‌برد. برخی گفته‌اند: زوجه تنها از زمینی که ساختمان در آن بنا شده ارث نمی‌برد، لیکن از زمین باغ و کشاورزی ارث می‌برد؛ چنان که از قیمت ساختمان و ابزار و مصالح به کار رفته در آن ارث می‌برد. برخی دیگر گفته‌اند: زوجه تنها از عین زمین ارث نمی‌برد؛ اما از قیمت آن همچون قیمت ساختمان و ابزار و مصالح به کار رفته در آن ارث می‌برد. اختلاف مطرح دیگر در مسئله این است که آیا حکم یاد شده (ارث نبردن از بعض ترکه) اختصاص به زنی دارد که از شوهرش فرزند ندارد و در نتیجه زن فرزند دار از تمامی ترکه شوهر ارث می‌برد و یا شامل زن فرزنددار از شوهر نیز می‌شود؟ قول نخست به مشهور، بویژه متأخران نسبت داده شده است؛ هر چند برخی شهرت را ثابت ندانسته‌اند. ۲. ۸ - اولویت در تجهیز ز. ن. ب. تجهیز زوجه پس از وفات او، از قبیل غسل دادن، کفن کردن، نماز گزاردن و به خاک سپردن ، بر سایر خویشاوندان زن اولویت دارد. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۳۲۵، کتاب النکاح، فصل:فی القسم و النشوز و الشقاق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۲۶۱، کتاب النکاح، آداب العقد و النکاح، مساالة ۱۵ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۲۶۰، کتاب النکاح، آداب العقد و النکاح، مساالة ۱۳ · جواهرالکلام ج۳۱، ص۱۸۳ · جواهرالکلام ج۳۱، ص۱۴۸ · جواهرالکلام ج۳۱، ص۳۰۳ · جواهرالکلام ج۳۱، ص۱۵۰ · جواهرالکلام ج۲۹، ص۱۱۵-۱۱۷ · تحریر الوسیلة ج۲، ص۳۰۳ · منهاج الصالحین (خوئی) ج۲، ص۲۸۹ · جواهر الکلام ج۲۹، ص۳۴۹-۳۵۳ · جواهر الکلام ج۲۹، ص۳۵۷ · جواهر الکلام ج۳۰، ص۱۹۰-۱۹۳ · جواهر الکلام ج۳۹، ص۹۲ · جواهر الکلام ج۳۹، ص۲۰۷ · غایة المرام ج۴، ص۱۸۲-۱۸۳ · مسالک الافهام ج۱۲، ص۱۹۰-۱۹۱ · جواهر الکلام ج۳۹، ص۲۱۱ · جواهر الکلام ج۴، ص۴۷