زیاد بن ابیه: حکومت زیاد بن ابیه در بصره

وقتی زیاد پس از مراجعت از شام به کوفه رسید، مدتی در آن جا به انتظار امارت کوفه توقف نمود. ‌هنگامی که به «مغیره بن شعبه» خبر داده شد که او رقیب تو می‌باشد، مغیره نزد معاویه رفت و از امارت بصره استعفا داد و از او درخواست کرد که در «قوقیسیا» خانه‌ای به او بدهد تا میان قبیله «قیس» زندگی کند. ‌معاویه از ترس این که مبادا با این قبیله هم دست شده و بر ضد او بشورد، به او گفت: «باید به محل امارت خود برگردی»؛ اما مغیره بر درخواست خود اصرار می‌ورزید. ‌به همین خاطر معاویه به او بدگمان شد و با اصرار او را به کوفه برگردانید. ‌او هم شبانه وارد کوفه شد و زیاد را که رقیب او بود، از کوفه اخراج کرد. ‌گفته شده که مغیره به شام نرفت؛ ‌زیاد در آخر ماه ربیع‌الاخر سنه چهل و پنج وارد بصره شد، در حالی‌که فسق و فجور (و هرج و مرج ) در آن شهر آشکار شده بود. ‌او خطبه کوتاهی ایراد کرد که چون در آن خدا را حمد و ثنا نکرد به خطبه‌ی «بتراء» معروف گشت. ‌ زیاد نخستین کسی بود که فرمان سلطان را سخت به کار برد و او کسی بود که سلطنت معاویه را مستقر نمود. ‌به هر که بد گمان می‌شد، او را می‌کشت و بر شبهه و شک کیفر سخت می‌داد و مردم سخت از او می‌ترسیدند تا آنکه امنیت و آسایش برقرار شد. ‌ در دوره‌ی حکمرانی زیاد بر مناطقی در ایران، مسلمانان موفق شدند در جبهه‌ی شرقی پیشروی کرده و بعد از محاصره‌ی «کابل»، آن را فتح کردند. ‌ زیاد در مدتی که در بصره حاکم بود، به سختی خوارج را تحت پیگرد قرار داد و توانست آن‌ها را سرکوب کند. ‌ هم‌چنین زمانی که معاویه به دنبال عملی کردن‌ اندیشه‌ی موروثی کردن حکومت بود، زیاد بن ابیه که حاکم بصره بود، نظر متفاوتی داشت و به معاویه گوشزد می‌کرد که در این کار شتاب نکند. ‌به نظر وی یزید شایستگی لازم را برای خلافت نداشت، زیرا وی آدم سستی بود که به شکار بیش از خلافت علاقه داشت. ‌ منبع: الکامل، بیروت، دارصادر-داربیروت، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۴۴۷ · تاریخ ابن خلدون، تحقیق خلیل شحادة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۸ق، چاپ دوم، ج۳، ص۴۴۷-۴۵۰ · فتوح البلدان، بیروت، دار و مکتبة الهلال، ۱۹۸۸م، ص۳۸۵ · الکامل، بیروت، دارصادر-داربیروت، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۴۵۴ · تاریخ طبری، تحقیق محمد ابو الفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق، چاپ دوم، ج۵، ص۳۰۲-۳۰۳