ساختن مسجد: اصول فرهنگ معماری اسلامی

چگونگی معماری ساختمان مسجد، بستگی به نیاز و شرایط زمان و مکان دارد؛ اما با تأمل در راه‌نمایی‌های کلی پیشوایان دینی در منابع روایی شیعه و سنی ، چند نکته را می‌توان به عنوان اصول فرهنگ معماری اسلامی مسجد، از آن‌ها استنباط کرد: ۳. ۱ - پیش‌بینی ظرفیت مورد نیاز آیندگان نخستین نکته‌ای که در برخی روایات به آن اشاره شده، این است که در ساختن مسجد، نباید تنها نیاز فعلی مردم را در نظر گرفت؛ بلکه باید تا حد امکان، نیاز آیندگان را نیز مد نظر داشت تا کم‌تر نیاز به تخریب آن برای توسعه پدید آید؛ ۳.۱. ۱ - روایتی از پیامبر چنان‌که در روایتی نقل شده است: أَنَّ رَسُولَ اللهِ (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) أَتَى عَلَى قَوْمٍ مِنَ الْأَنْصَارِ وَهُمْ یَبْنُونَ مَسْجِدًا لَهُمْ، فَقَالَ: «أَوْسِعُوهُ تُمْلَئُوهُ»؛ پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم)، بر گروهی از انصار که برای خود مسجدی می‌ساختند، وارد شد و فرمود: «وسیع و جادار بنایش کنید که (در آینده) آن را پر خواهید کرد». ۳. ۲ - رعایت سادگی روایاتی که مسجدسازی پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) را توصیف می‌کنند یا از آراستن مسجد با طلا و نقاشی نهی می‌کنند، در واقع، به لزوم رعایت اصل سادگی در معماری مسجد، اشاره دارند. به دیگر سخن، بهره‌گیری از هنر در معماری مسجد، اگر صرفاً برای ایجاد جاذبه ظاهری باشد و با فلسفه پایه‌گذاری مسجد همسو نباشد، نکوهیده است. در این‌جا به هر دو دسته از روایات اشاره می‌شود: ۳.۲. ۱ - روایتی از امام صادق امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرماید: «پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم)، مسجدش را با خشت خام ساخت. وقتی جمعیت مسلمانان بسیار شدند، گفتند: ‌ای پیامبر خدا! کاش دستور می‌دادی بر مسجد بیفزایند. پیامبر (این پیشنهاد را) پذیرفت و دستور داد بر آن افزودند و آن را به صورت یک خشت و نیم خشت، بنا کرد. باز هم مسلمانان ، بسیار شدند و گفتند: ‌ای پیامبر خدا! کاش دستور می‌دادی مسجد را بزرگ کنند. پیامبر قبول کرد و دستور داد آن را بزرگ کردند و دیوار آن را با آجر یک در میان افقی و عمودی، بنا نمودند. سپس گرما بر آنان شدت یافت. گفتند: ‌ای پیامبر خدا! کاش دستور می‌دادی سایه‌بانی بر مسجد می‌ساختند. دستور داد تا ستون‌هایی از تنه درخت خرما بر پا کنند. سپس چوب‌های پهن، شاخ و برگ خرما و اذخر (نوعی گیاه خشک سبز، گورگیاه) بر آن افکنند و در آن به سر بردند، تا آن‌که باران بارید و از (سقف) مسجد بر آنان چکید. گفتند: ‌ای پیامبر خدا! کاش دستور می‌دادی مسجد را گل‌اندود کنند. فرمود: نه! و سایه‌بانی همچون سایه‌بان موسی (کافی است). چنان بود تا آن‌که پیامبر خدا از دنیا رفت. دیوار مسجد پیش از آن‌که سایه‌بان بر آن بزنند، به اندازه یک قامت بود. هرگاه که سایه به اندازه یک گز ـ که به اندازه آغل بز بود ـ می‌رسید، نماز ظهر را، و چون سایه دو برابر آن می‌شد، نماز عصر را می‌خواند». ۳.۲. ۲ - روایتی از رسول اکرم پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) در بیان نشانه‌های آخر زمان فرمود: «ای سلمان ! در آن هنگام، مسجدها همچون کلیساها و کنیسه‌ها زینت می‌شوند». ۳.۲. ۳ - روایتی دیگر پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) فرمود: «هرگاه دیدید که قرآن‌ها، جامه‌ای زیبا بر تن کرده‌اند و مساجد ، زینت یافته‌اند و مناره‌ها، قد برافراشته‌اند و قرآن ، با ساز و آواز خوانده می‌شود و مسجدها، گذرگاه قرار گرفته‌اند، مؤمن در آن روزگار، از گوگرد سرخ، کمیاب‌تر خواهد بود. آری! مساجدشان آذین‌بندی و جسمشان پاکیزه؛ اما دل‌هایشان از مردار، بدبوتر است». ۳.۲. ۴ - روایتی از امام باقر از امام باقر (علیه‌السلام) درباره نماز خواندن در مسجدهای نقاشی شده پرسیده شد. آن حضرت در پاسخ فرمود: «آن را نمی‌پسندم؛ اما امروزه، شما را زیان نمی‌رساند. اگر عدل بر پا شود، خواهید دید در این باره چه خواهد کرد». ۳.۲. ۵ - روایتی از اهل سنت در منابع اهل‌سنت نیز روایاتی از سیره عملی پیامبر گرامی اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) نقل شده، که مشابه روایات شیعه است؛ مانند روایات زیر: «مسجد ( پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) ) در زمان پیامبر خدا با خشت بنا شده بود و سقفش از شاخه بی‌برگ نخل و ستون‌هایش تنه درخت خرما بود. اما عمر آن را توسعه داد و بر همان بنیانش ـ که در زمان پیامبر خدا بود ـ با خشت خام و شاخه‌های نخل و ستون‌های چوبی ساخت. سپس عثمان ، افزایش بسیاری در آن پدید آورد و دیوارش را با سنگ‌های نقش‌دار و گچبری، و ستون‌هایش را با سنگ‌های نقش‌دار، و سقفش را با چوب ساج، بنا کرد». ۳.۲. ۶ - حدیث قدسی در حدیثی قدسی ، خداوند می‌فرماید: «خانه‌ها را برایم برافراشته می‌سازند و مسجدها را به خاطر من، آذین می‌بندند. مرا چه حاجت به برافراشتن خانه‌هایی که در آن‌ها سکنا نمی‌گزینم، و به آراستن مسجدهایی که در آن‌ها وارد نمی‌شوم! به افراشتن آن‌ها فرمان داده‌ام، تنها برای این‌که در آن‌ها یاد شوم، و تسبیحم کنند؛ در حالی که جان‌ها و خردها و دل‌هایشان را آلوده کرده و ویران می‌سازند». ۳.۲. ۷ - بیان یک نکته همان‌طور که گفته شد در چگونگی ساخت و معماری مسجد باید زمان و مکان لحاظ شود، و منظور این نیست که امروزه با پیشرفت ساخت‌و‌ساز و پیدایش مصالح ساختمانی جدید و تغییر شیوه‌های معماری، هنوز با گل و خشت و چوب مسجد ساخته شود؛ بلکه پیام این دسته از روایات رعایت سادگی در ساخت مسجد است؛ به گونه‌ای که متناسب با محل عبادت باشد. ۳. ۳ - ناپسند بودن تقلید ناپسند بودن تقلید و پیروی از معابد غیر مسلمانان: اصولاً تشبه ب. غ. مسلمانان، به دلیل آثار سوء روانی و اجتماعی آن، از نظر اسلام همواره ممنوع است. «کسی که خود را شبیه مردمی سازد، جز به‌ندرت، در آستانه آن قرار می‌گیرد که از آنان باشد». اما در خصوص معماری مسجد، از برخی روایاتی که از کنگره‌سازی در مساجد نهی کرده‌اند، چنین بر‌می‌آید که دلیل این نهی، همانند شدن مسجد به معابد یهود و نصاراست. ۳.۳. ۲ - روایتی از رسول خدا مانند این‌که پیامبر گرامی اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) فرمود: «می‌بینم شما را که پس از من، مسجدهایتان را کنگره‌دار می‌سازید، همان‌گونه که یهود، کنیسه‌های خود را و مسیحیان ، کلیساهایشان را کنگره‌دار می‌سازند». بدیهی است که تفاوتی میان یهود و نصارا با سایر فرق غیر مسلمان، در نکوهیده بودن تقلید از معابد آنان نیست. منبع: السنن الکبری، محقق:عطا، محمد عبد القادر، ج۲، ص۶۱۶، دارالکتب العلمیة، بیروت، چاپ سوم، ۱۴۲۴ق · الکافی، ج۳، ص۲۹۵ ۲۹۶، محقق و مصحح:غفاری، علی‌اکبر، آخوندی، محمددارالکتب الاسلامیة، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق · تفسیر القمی، ج۲، ص۳۰۵، محقق و مصحح:موسوی جزائری، سید طیب، دارالکتاب، قم، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق · روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ج۱، ص۳۳۸، انتشارات رضی، قم، چاپ اول، ۱۳۷۵ش · الکافی، ج۳، ص۳۶۹، محقق و مصحح:غفاری، علی‌اکبر، آخوندی، محمددارالکتب الاسلامیة، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق · صحیح البخاری، ج۱، ص۹۷، محقق:الناصر، محمد زهیر بن ناصر، دار طوق النجاة، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق · عیون الاخبار، ج۲، ص۲۸۹، دارالکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۱۸ق · نهج البلاغه، ج۱، ص۳۴۷، حکمت ۲۰۷ · سنن ابن ماجه، ج۱، ص۲۴۴، تحقیق:عبد الباقی، محمدفؤاد، دار احیاء الکتب العربیة، فیصل عیسی البابی الحلبی، بی‌تا · علل الشرائع، ج۲، ص۳۲۰، کتاب‌فروشی داوری، قم، چاپ اول، ۱۳۸۵ش