سبب: اقسام سبب

برای سبب به معنای نخست از جهات مختلف تقسیماتی به شرح زیر ذکر کرده‌اند: ۴. ۱ - سبب معنوی و وقتی سبب معنوی سببی است که وصف مستلزم حکمتی باشد که موجب تشریع حکم می‌گردد، مانند زنا که سبب حد و اتلاف که سبب ضمان است، و سبب وقتی، سببی است که وقت مقتضی ثبوت حکم شرعی باشد و حکمت آشکار آن جز صرف وقت نباشد، مانند اوقات نماز که سبب وجوب آن است. ۴. ۲ - سبب قولی و فعلی سبب گاه از سنخ گفتار است، مانند عقود و ایقاعات و نیز تکبیرة الإحرام و تلبیه و گاه از سنخ افعال ، مانند حیازت و احیای موات . ۴. ۳ - سبب مقارن و متأخر سبب به اعتبار زمان ، یا مقارن با مسبب است و یا مؤخر از آن. اول، مانند نوشیدن شراب ، زنا و دزدی که همزمان با مسبب ( استحقاق حدّ ) است. دوم، مانند مقدم داشتن غسل جمعه در روز پنج شنبه و نیز غسل احرام قبل از میقات که سبب، یعنی روز جمعه و میقات مؤخر از مسبب (غسل جمعه و غسل احرام) است. گاهی مقارن یا متأخر بودن سببی مشکوک و محل اختلاف است، مانند صیغه‌های عقود و ایقاعات که برخی قائل به مقارن بودن حکم با جزء آخر از صیغه و برخی دیگر قائل به وقوع حکم بلافاصله پس از تمام شدن صیغه‌اند. ثمره این دو قول در جاهایی ظاهر می‌شود، از جمله موردی که پدری کافر ، پسر نابالغ خ. ر. ب. عقد زنی کافر و بالغ درآورد، سپس پدر و زن همزمان مسلمان شوند. از آنجا که اسلام از ایقاعات است، بنابر قول نخست، ازدواج به قوت خود باقی است؛ لیکن بنابر قول دوم، ازدواج باطل می‌شود؛ زیرا اسلامِ کودک مسبب از اسلام پدرش م. ب. و بنابر قول دوم کودک پس از اسلام همسرش مسلمان شده است. منبع: القواعد و الفوائد، ج۱، ص۴۰ · القواعد و الفوائد، ج۱، ص۴۱ · القواعد و الفوائد، ج۱، ص۴۱-۴۳