فقها از سحر تعریفهاى مختلفى ارائه کردهاند. این اختلاف در تعریف موجب شده که بعضى کارها بنابر برخى تعریفها از مصادیق سحر و بنابر تعاریفى دیگر، خارج از آن قلمداد گردد؛ چنانکه به تعریفهاى ارائه شده، از جهت جامع و مانع بودن نیز اشکال شده است. از اینرو، برخى گفتهاند: به تعریفى تام که همه مصادیق سحر را شامل شود و از دخول کارهایى که سحر به شمار نمىروند، مانعگردد، دست نیافتیم. تعریفهاى ارائه شده از سحر عبارتند از: ۴.
۱ - تعریف اول گفتار، نوشتار، رُقیه یا هر عملى که در بدن ، قلب یا عقل فرد سحر شده (مسحور) تأثیر بگذارد؛ بدون آنکه ساحر با او تماس پیدا کند. سحر ممکن است سبب قتل ، بیماری ، جدایى میان زن و شوهر ، کینه و دشمنی میان آن دو یا پیدایى محبت شخصى به دیگرى گردد. در این تعریف به جاى جمله «اثر گذاشتن در مسحور» که در تعریف نخست آمده، جمله «زیان رساندن به مسحور» به کار رفته است. تعریف دوم از نظر گستره اعم از تعریف اول است؛ زیرا امورى را در بر مىگیرد که تعریف نخست شامل آنها نمىشود؛ لیکن از جهت کارکرد؛ تعریف اول اعم خواهد بود؛ چون تأثیر، اعم از زیان و نفع است، مگر آنکه مراد از تأثیر در تعریف نخست همان اضرار باشد. ۴.
۳ - تعریف سوم ایجاد کارهاى خارقالعاده که منشأ آن یا تأثیرات نفسانى است، یا بهرهگیرى از فلکیات یا در آمیختن قواى آسمانى با قواى زمینى و یا استعانت از ارواح بسیط (فرشتگان، اجنه و شیاطین). در اصطلاح خاص، اولى (ایجاد کارهاى خارقالعاده به سبب تأثیرات نفسانى) «سحر»، دومى « دعوت کواکب »، سومى « طلسمات » و چهارمى « عزائم » نامیده مىشود. این تعریف، اعم از تعریفهاى پیشین است؛ زیرا در آن نه از تأثیر سخن رفته و نه از اضرار. بنابراین، ایجاد کار خارقالعاده از راههاى یاد شده، سحر به شمار مىرود؛ در دیگرى تأثیر بگذارد یا نگذارد. ۴.
۴ - تعریف چهارم کارى که پدید آمدن امرى را در پى داشته و منشأ آن پنهان و غیر متعارف باشد. البته نه بدین معنا که هر عمل این چنینى مصداق سحر است؛ بلکه بدین معنا که سحر چنین ماهیتى دارد، با این توضیح که چنین عملى گاه در پرتو تقویت و تصفیه نفس از راه ریاضت از فرد صادر مىشود؛ گاه با بهکارگیرى قوانین طبیعى یا هندسى؛ گاه با تسخیر روحانیات افلاک، ستارگان و مانند آنها که مشهور نزد یونانیان و کلدانیان بوده است؛ گاه با تسخیر جنیان و شیاطین؛ گاه با اعمالى که مناسب مطلوب و مقصود است، مانند کشیدن تصاویر مسحور، نقشها، گره زدن و بستن، دمیدن یا نوشتن که به رُقیه (کلماتى که با آن، فرد مبتلا به آفتى همچون صرع و تب را تعویذ مىکنند) و عزیمه (کلماتى که با آن ارواح خبیث را از بدن کسى که بدان تعلق گرفته خارج مىسازند) تقسیم مىشود، و یا دود کردن گیاهان خوشبو و مناسب در زمانى خاص که نزد « نَبَطیان » معروف بوده است.
و گاه با ذکر نامهایى که معانى آنها معلوم نیست و نوشتن آن نامها به ترتیبى خاص. این قسم به اعراب و نبطیان منسوب است، و گاه با ذکر الفاظ داراى معانى معلوم غیر از دعاها و گاه با تصرف در بعضى آیات یا دعاها و یا نامها. گاهى نیز با قرار دادن اعداد به ترتیبى خاص در لوحهایى. گوینده این قول پس از بیان اسباب نهگانه اشاره رفته، مىگوید: قدر متیقن از سحر نوع پنجم است. نوع اول و دوم بهطور یقین از مصادیق سحر نیست. باقى موارد مشتبه و مشکوک است.
بنابر تعریف چهارم، عمل خارقالعاده پدید آمده در پرتو تقویت نفس مصداق سحر نیست؛ چنانکه آنچه به سبب نوع دوم ایجاد مىشود نیز مصداق سحر نخواهد بود. مصداق سحر بودن کارهایى که با تسخیر ارواح افلاک (فرشتگان) یا جنیان و شیاطین و سایر اسباب نهگانه -جز نوع پنجم- صورت مىگیرد، مورد شک و شبهه است. بنابراین، تعریف چهارم اخص از تعریف سوم است؛ لیکن از حیث قید نشدن اضرار به دیگرى در این تعریف، از تعریف اول و دوم اعم مىباشد. ۴.
۵ - تعریف پنجم مطلق ایجاد چیزى که داراى آثار شگفت، شبیه کرامات باشد؛ بدون استناد به امور حسى یا شرعى، از قبیل آیات و دعاهاى وارد شده؛ خواه در مسحور اثر بگذارد یا نه و خواه سحر شده انسان باشد یا حیوان و یا جماد. استخدام فرشتگان، احضار و تسخیر جنیان و احضار و تسخیر ارواح و امثال آن، ملحق به سحر است. این تعریف اعم از تعریفهاى قبلى است. این تعریف، از جهتى همچون تعریف پیشین عمومیت دارد؛ زیرا هر نوع کار خارقالعاده پدید آمده از راه غیر مشروع را شامل مىشود و از جهتى اخص است؛ زیرا مقید به اضرار است. بنابراین، عمل خارقالعاده غیر زیانآور براى کسى در صورت عدم حرمت از جهتى دیگر، موضوعاً یا حکماً مصداق سحر نخواهد بود. ۴.
۷ - تعریف هفتم آنچه که بر اثر چیرگى حالتى بر حس بینایى یا شنوایى یا غیر آن موجب پیدایى چیزى در وهم شود، بدون آنکه واقعیت داشته باشد. بنابراین تعریف، سحر، چشمبندى و نوعى نیرنگ است و ساحر کسى است که با بهرهگیرى از اسباب پنهان، غیر واقع را در خیال انسان به صورت واقع جلوه مىدهد و در نتیجه غیر واقع به شکلهاى شگفتانگیز دیده مىشود. بر اساس این تعریف، نسبت سحر به واقع، نسبت مکر به واقع خواهد بود. ماهیت تعریف هفتم با دیگر تعریفها متفاوت است و در حقیقت، تعریفى جدید از سحر است. بنابراین تعریف، ایجاد عمل خارقالعاده مطلقا -با هر سبب پنهان- سحر به شمار نمىرود؛ چنانکه تسخیر نیز مطلقا سحر نخواهد بود. ۴.
۸ - تعریف هشتم دانشى که به کار بستن آن، موجب پیدایى ملکهاى نفسانى در فرد شده، او را بر ایجاد کارهاى شگفت با اسباب ناپیدا توانا مىسازد. طبق این تعریف، منشأ سحر قوت نفس ساحر است و او در پرتو توانایى نفس خود، بدون آنکه از بیرون کمک بگیرد کارهاى خارقالعاده انجام مىدهد. بنابراین، کارهاى خارقالعاده انجام گرفته به سببى از اسباب بیرونى -و نه قوت و ملکه نفسانی ساحر- مصداق سحر نخواهد بود. در نتیجه این تعریف از این جهت اخص از تعریفهاى پیشین خواهد بود. ۴.
۹ - نقطه اشتراک تعاریف نقطه اشتراک همه تعریفها از سحر این است که سبب آن، پنهان و غیر متعارف است. بنابراین، چنانچه سبب، متعارف و آشکار باشد، سحر به شمار نمىرود؛ از اینرو، ایجاد افعال شگفتآور با استفاده از اسباب طبیعى یا اشکال هندسى مصداق سحر نخواهد بود؛ چنانکه ایجاد عمل خارقالعاده با بهرهگیرى از اسباب شرعى از قبیل ذکر ، دعا و آیات قرآن نیز همین حکم را دارد؛ بلکه به تصریح برخى، هر عملى که منشأ آن خواص اشیا، حتى حروف باشد همینگونه است و مصداق سحر نمىباشد.
منبع: مستند الشیعة، ج۱۴، ص۱۱۴ · تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة، ج۵، ص۳۹۶ · الدروس الشرعیة فی فقه الامامیه، ج۳، ص۱۶۳-۱۶۴ · ایضاح الفوائد فی شرح إشکالات القواعد، ج۱، ص۴۰۵ · مستند الشیعة، ج۱۴، ص۱۱۵ · هدایة العباد، ج۱، ص۳۴۲ · وسیلة النجاة، ص۴۱۷ · مصباح الفقاهة، ج۱، ص۴۵۴ · مصباح الفقاهة، ج۱، ص۴۵۳ · التنقیح الرائع لمختصر الشرائع، ج۲، ص۱۲ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۸۵
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
