سرزنش: وظایف سرزنش شونده

‌ ۵. ۱ - پذیرش کسی که دیگری را سرزنش می‌کند از سه حال خارج نیست: ۱. در گفتارش راستگوست و قصدش دلسوزی و خیرخواهی است؛ ۲. راستگوست ولی قصد آزار دارد؛ ۳. دروغگوست. در صورت اوّل سرزنش شونده باید ممنون و سپاسگزار چنین شخصی باشد؛ زیرا ایرادات و عیوبی را که ممکن است از آنها غفلت شود، یادآوری می‌کند و حتی گاهی ممکن است که رفتار ناپسندی در نزد برخی نیکو دانسته شود، که با سرزنش سازنده، این آگاهی به فرد سرزنش شونده داده می‌شود که در نگاه خویش تجدید نظر نماید. نکوهش‌گر نیز با نیت بدی که دارد، دین خود را تباه نموده است. بنابراین سرزنش شونده نباید از خیری که به او می‌رسد و شرّی که دشمنش گرفتار آن می‌گردد، ناراحت و دلگیر باشد. اگر چنین عیبی در او نیست، عیبهای فراوان دیگری در او وجود دارد که خداوند آنها را از اینگونه اشخاص پنهان نموده است و باید شکرگزار خدا باشد که آنها را آگاه به این عیبها و ایرادات ننمود و شر چنین افرادی را با تهمتی که بعدها، برای دیگران نیز دروغ بودن آن آشکار می‌شود، دفع نمود. ۲. در آخرت به سزای این تهمت از پاداش خوبی‌هایی که تهمت زننده داشته به کسی که به دروغ مورد اتهام واقع شده است داده می‌شود و اگر حسناتی ندارد از آلودگی‌های سرزنش شونده پاک شده و در نامه‌ اعمال تهمت زننده نوشته می‌شود؛ در این صورت چرا باید از کسی دلگیر شد که نامه‌ی اعمال را پاک و مملو از خوبیها میکند؟ ‌ ۵. ۲ - پیشگیری اگر کسی بسیار مورد سرزنش قرار می‌گیرد و تاب و توان پذیرش سرزنش‌ها را ندارد، برای اینکه خود را از این مسیر نجات دهد، باید از کارها و اعمالی که موجبات سرزنش دیگران را فراهم می‌آورد، فاصله گیرد. در روایتی آمده است که خساست و دروغگویی دستآویزی برای سرزنش دیگران است. امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا (صلی الله و علیه و آله) به من فرمود: «یا علی! هشت نفرند که اگر مورد اهانت واقع شوند، کسی را جز خود سرزنش نکنند: ۱. آنکه ناخوانده به مهمانی رود؛ ۲. ۳. کسی که از دشمنانش درخواست خیر و خوبی کند؛ ۴. کسی که از افراد پست خواهان بخششی باشد؛ ۵. کسی که میان دو نفری که در حال رازگویی به یکدیگر هستند داخل شود در حالیکه آنها قصد باخبر کردن او به اسرارشان را ندارند؛ ۶. کسی که شأن پادشاه و سلطان را سبک شمارد؛ ۷. ۸. ‌ ۵. ۳ - متأثّر نشدن با مراعات نکات گذشته باز هم نمی‌شود فردی را پیدا نمود که مورد سرزنش دیگران واقع نشود؛ زیرا در دنیا نمی‌توان هیچ عملی را نام برد که به مذاق همه‌ی‌ انسانها خوش آید؛ ازاین رو انسان هرگونه که رفتار نماید، در نظر عدّه‌ای آن عمل سزاوار نکوهش و سرزنش خواهد بود. لقمان حکیم به فرزندش سفارش می‌کرد که: «به ستایشهای دیگران دلخوش نباش و از سرزنش آنها نیز غمگین مشو؛ چون جلب رضایت مردم به تمام معنا امکان ندارد». در روایت است که حضرت موسی (علیه السلام) به خداوند متعال عرض کرد: «خداوندا! زبان اعتراض مردم را از من برطرف کن که اینها مرا مذمت و نکوهش می‌کنند.... چنین گفته شده که خداوند به حضرت موسی (علیه السلام) وحی کرد که ای موسی(علیه السلام) این کار را برای خود نیز ننموده‌ام، آیا انتظار داری که د. ح. تو انجام دهم؟ اگر کسی چشم طمع به مال یا مقامی که از سوی دیگران به وی خواهد رسید، نداشته باشد، سرزنش چنین شخصی در او بی‌تأثیر خواهد بود. منبع: ترجمه محمد علی فارابی یعسوب عباسی علی کمر، ص۲۶ · ترجمه سید محمد صادق عارف‌، ج۶، ص۱۹۱-۱۹۳ · ابن شعبه حرانی، پیشین، ص۸۳ · شیخ صدوق، محمد؛ الخصال‌، ص۴۱۰ · بحار الانوار، ج۶۸، ص۳۶۱ · مائده/سوره۵، آیه۵۴ · راه روشن، ص۱۹۳-۱۹۴