سلسله پهلوی: آسیب‌شناسی عصر پهلوی

عصر سلسله پهلوی سرشار از تناقض‌های بسیار بود. این عصر، در پی رویدادهای انقلاب مشروطیت ایران (۱۳۲۴ق) در سال‌های نخستین سده ۲۰م، آغاز شد؛ انقلابی که به آرمان‌خواهی‌ها دامن زده، اما در حل مشکلات جامعه (که عمده‌ترین آن فقر ، واپس‌ماندگی، گرفتاری در دام استبداد و استعمار بود) توانی نداشت. ناامنی اجتماعی، ناتوانی دولت مرکزی در ایجاد امنیت و ثبات، اقتصاد بی‌رمق، بی‌سوادی، بهداشت ناکافی و سایر علت‌های عقب‌ماندگی که با وقوع جنگ جهانی اول و تأثیرهای ویرانگر آن همراه شد، کشور را در لبه پرتگاه خطرناکی قرار داد. در این اوضاع و احوال، رضاخان که مانند همه سردودمان‌های مؤسس از عزم و قاطعیت و اِعمال قوه قهریه به هر قیمتی برخوردار بود، توانست در مدت نسبتاً کوتاهی امنیت اجتماعی و آرامش خاطری را بر جامعه حاکم کند و زمینه برقراری حاکمیت ملی و اقتدار دولت مرکزی را فراهم سازد. ۶. ۱ - سرکوب شدید مردم وی از حمایت خارجی هم برخوردار بود و اعمال حکومتی نیرومند بر ایرانی آرام و در جوار کشوری که انقلاب سرخِ تهدیدگرِ آن، دغدغه اصلی جهان سرمایه‌داری آن روزگار شده بود، با مقاصد بین‌المللی آن‌ها سازگاری داشت. آرامش جامعه استبدادزده و فاقد نهادهای مدنی تنظیم‌گر، در گرو سازمان یافتن نیروهای مسلح بود. رضا خان این نیروها را سازمان داد و به کمک آن به آشوب و ناامنی پایان بخشید. اما همین نیروها به تدریج به قدرت شخصی او تبدیل شد و وسیله سرکوب مخالفان، حذف دگراندیشان، تصرف املاک و اموال دیگران، ایجاد فضای رعب و دهشت، تشکیل طبقه‌ای قدرتمند و ثروتمند که به خاندان سلطنت بی‌چون و چرا وفادار باشد و در عین حال نیات آن را به اجرا گذارد، و سایر ساز و کارهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادیِ مهار کننده جامعه را ایجاد کند. ۶. ۲ - عدم پایبندی به قانون اساسی تشکیلات نظمیه در عصر پهلوی اول که فضای ارعاب را بر جامعه حاکم کرده بود، از مؤثرترین ابزارهای استقرار سلطنتی بود که طی چند سال از روح قانون اساسی ایران به کلی دور، و به حکومتی مطلقه و خودکامه تبدیل شده بود. شاه که به تصریح و تأکید قانون اساسی نباید در امور مداخله می‌کرد، قوه مجریه را به تشکیلات فرمان‌بردار و مجری نیات و اوامر خود تبدیل، و قوه مقننه را نیز به دستگاه تصویب مقاصد قوه مجریه مبدل کرده بود. تصویری که از پیشرفت ایران در ذهن شاه وجود داشت، به هیچ روی به برنامه‌های مشخص و راهبردهای اندیشیده و مطالعه شده متکی نبود و به همین دلیل افراد مجری منویات سلطنت، قدرت می‌گرفتند، اما نهادها پا نمی‌گرفت و کشور با نهادهای پایدار، خودگردان و مرتبط به یکدیگر اداره نمی‌شد. ۶. ۳ - سلطه نیروهای خارجی جنگ جهانی دوم که آغاز شد و نیروهای متفق حضور شاه را در رأس هرم قدرت خلاف مصالح خود دیدند و او را وادار به استعفا و ترک کشور کردند، رشته امور از هم گسیخت، زیرا نهادهایی که باید جامعه را می‌گرداند، یا وجود نداشت، یا به طرزی نادرست و معیوب تعبیه شده بود. فروپاشی ارتش ایران (که بودجه‌های کلانی صرف تجهیز آن شده بود) ظرف چند روز و با نخستین هجوم نیروهای متفقین به ایران ، نشان داد که وقتی نیرومندترین و پرهزینه‌ترین نهاد نگاه‌دارنده حکومت نتواند به مبرم‌ترین وظیفه خود که دفاع از مرزهای کشور در برابر نیروهای مهاجم است، عمل کند، نهادهای دیگر نیز به نحو اولی نمی‌توانند به وظایف مقرر خود عمل نمایند. ۶. ۴ - دربار فاسد و بی‌بندوبار افراد پرشمار خاندان پهلوی که حاصل ۴ ازدواج رضا شاه بودند، مادام که او در رأس قدرت بود، به ناگزیر از انضباط حاکم بر دربار پیروی می‌کردند و قدرت و نفوذ آنان در دایره معینی محدود بود. خود شاه هم به رغم استبداد و میل مفرط به قدرت، عناصری از سادگی زندگی سربازی را هنوز در زندگی شخصی و محیط و فضای کارش حفظ کرده بود و همین ویژگی مانع از ایجاد درباری تجملی و پرخرج شد؛ اما پس از او شیوه زندگی و رفتار خاندان سلطنت تغییر کرد. محمدرضا شاه مردی سست اراده، مأخوذ به حیا در برابر اعضای اعضای پرشمار و افزون‌خواه خاندان، ناتوان در برابر خواست‌های بی‌حد و حصر خواهر قدرت طلب و زیاده‌خواهش اشرف ، عاجز از اداره شاه‌زادگان فاسد ، مسرف، بی‌بند وبار و دسیسه‌گر، متمایل به وابستگی به قدرت‌های خارجی و فاقد عزم و اراده پدرش، لگام دربار را رها کرد. پس از پایان گرفتن جنگ جهانی دوم و خروج نیروهای متفقین از ایران که حکومت توانست بر امور مسلط شود، دربار به سرعت رو به گسترش نهاد. ۶. ۵ - درباریان در رأس نهادهای کشور بیشتر اعضای خاندان سلطنت در رأس نهادهای مختلف قرار گرفته بودند و اداره آن‌ها را به دست داشتند یا بر کار آن‌ها نظارت می‌کردند. اشرف پهلوی، خواهر همزاد شاه، ریاست سازمان خدمات شاهنشاهی که نهادی ثروتمند و با نفوذ بود و ریاست چندین نهاد ملی وبین‌المللی، از جمله سازمان زنان ایران، کمیته ملی پیکار با بی‌سوادی، کمیسیون حقوق بشر و هیئت نمایندگی ایران در سازمان ملل را بـه عهده داشت. ریاست هیئت امنـای دانشگـاه‌های کشـور (کـه سمتی محترم و با افتخار می‌نمود) با شاهدخت‌ها وشاهپورهای پهلوی بود. اینان در پس این عنوان‌ها و سمت‌های افتخاری، در انواع فعالیت‌های اقتصادی، عملیات مالی، عقد قراردادها و کار و کسب‌های پردرآمد دست داشتند. عملکرد این خاندان در مجموع از علت‌های عمده انحطاط و سقوط سلسله پهلوی و وقوع انقلاب در ایران است. ۶. ۶ - نبود عدالت اجتماعی رشد اقتصادی و صنعتی کشور و افزایش درآمدهای عمومی و سرانه ملی به ویژه بر اثر فروش نفت، به کشور اجازه داد که در عصر پهلوی، و بالاخص در دهه‌های ۱۳۴۰-۱۳۵۰ش، گام‌های بلندی بردارد و مراحل انتقال جامعه به دوره جدید و در مقایسه با شماری از کشورهای دیگر، با سرعت چشمگیری انجام بگیرد. افزایش درآمدهای نفتی، ثروتمندتر شدن دولت که بی‌درنگ به قدرتمند‌تر شدن نیروهای نظامی می‌انجامید، حیطه قدرت سلطنت استبدادی را در دوره حکومت محمد رضا پهلوی به طرز بی‌سابقه‌ای افزایش داد. ایران در آن سال‌ها به حلقه مهم و امنی در سیاست بین‌المللی، به پایگاه مطمئنی برای سرمایه‌گذاری اقتصادی و به نقطه با اهمیتی در مصرف مصنوعات و کالاهای کشورهای تولید کننده تبدیل شده بود، و از آن وضع استثنایی، قشرهای خاصی از جامعه بهره‌مند می‌شدند؛ اما فقدان آزادی‌های سیاسی، نبودن احزاب و گروه‌های مخالف، از میان رفتن دسته‌های منتقد، خاموش بودن مطبوعات و از کار افتادن همه ساز و کارهایی که باید اعماق جامعه را بکاود و درست بازبتابد، سبب شد که عدالت اجتماعی از برنامه‌های حکومتی بیرون بماند، نارضایی‌ها نادیده گرفته شود و هر گونه حرکت اعتراضی با خشونت سرکوب گردد، اما در عوض فساد، بی‌عدالتی و بی‌قانونی رشد کند، در همه ارکان حکومت ریشه بدواند، نظام را همچون موریانه از درون بخورد و سرانجام پایه‌های سلطنت استبدادی، مطلقه و قانون گریز پهلوی را چنان سست کند که طومار این سلسله در برابر دیدگان حیرت‌زده قدرت‌مداران جهان، آن هم در کشوری که به آن جزیره ثبات و آرامش نام داده بودند، در مدت نسبتاً کوتاهی برچیده شود.