سوره‌های مکی و مدنی: ضرورت شناخت مکی و مدنی

یکی از مسایل مهم علوم قرآنی ، مساله شناخت سوره‌های مکی و مدنی است تشخیص آنها به دلایل ذیل ضروری است: ۱. ۱ - شناخت تاریخ شـنـاخـت تاریخ و مخصوصا تسلسل آیات و سور و تدریجی بودن نزول آن‌ها، از طریق شناخت سوره‌های مکی از مدنی است انسان پیوسته در این جست و جوست تا هر حادثه تاریخی را بشناسد، در چـه زمـانـی و در کـجـا اتفاق افتاده، عوامل و اسباب پدیدآورنده آن چه بوده است بدین طریق دانـسـتن سوره‌ها و آیه‌های مکی و تشخیص آن‌ها از آیه‌ها و سوره‌های مدنی از اهمیت به سزایی در فهم تاریخ تشریعات اسلامی برخوردار است. ۱. ۲ - فـهـم مـحـتوای آیه فـهـم مـحـتوای آیه در استدلال‌های فقهی و استنباط احکام نقش اساسی دارد چه بسا آیه‌ای به ظـاهـر مـشـتـمل بر حکم شرعی است، ولی چون در مکه نازل شده و هنگام نزول، هنوز آن حکم تشریع نشده بود، باید یا راه تأویل را پیش گرفت یا به گونه دیگر تفسیر کرد مثلا مساله تکلیف کافران بـه فـروع احکام شرعی مورد بحث فقهاست و بیش‌تر فقها ، آنان را در حال کفر ، مکلف به فـروع نـمـی‌دانـنـد و در‌ ایـن زمـینه دلایل و روایات فراوانی در اختیار دارند، ولی گروه مخالف (کـسـانـی کـه کـافـران را در حـال کـفـر مـکـلـف بـه فروع می‌دانند) به آیه هفت سوره فصلت تمسک جسته‌اند آنجا که مشرکان را به دلیل انجام ندادن فریضه زکات مورد نکوهش قرار داده است غافل از این که سوره فصلت مکی و فریضه زکات در مدینه تشریع شده است یعنی هنگام نزول آیه یـاد شـده، زکات حتی بر مسلمانان هم واجب نبوده است، پس چگونه مشرکان را مورد عتاب قرار می‌دهد؟ این آیه دو تاویل دارد: اول، مـقـصود از زکات در این جا تنها پرداخت صدقات بوده است که مشرکان از آن محرومند، زیرا شرط صحت صدقه قصد قربت است که کافران از انجام آن عاجزند. ۱. ۳ - استفاده در استدلالات کلامی در استدلالات کلامی، آیات مورد استناد (مخصوصا آیاتی که درباره فضایل اهل بیت نازل شده) بـیـش‌تر مدنی است، چون این مباحث در مدینه مطرح بوده است برخی آن سوره‌ها یا آیات را مکی دانـسـته‌اند که در آن صورت نمی‌تواند مدرک استدلال قرار گیرد بنابراین شناخت دقیق مکی و مدنی بودن سوره‌ها و آیات یکی از ضروریات علم کلام در مبحث امامت است مثلا برخی تمام سوره دهر را مکی دانسته‌اند و گروهی مدنی و بعضی جز آیه (فاصبر لحکم ربک ولا تطع منهم آثما او کفورا) هـمه را مدنی دانسته‌اند دیگران هم از ابتدای سوره تا آیه ۲۲ را مدنی و بقیه را مکی دانسته‌اند اختلاف درباره این سوره بسیار است، ولی ما آن را تماما مدنی می‌دانیم. دربـاره شان نزول آیه‌های: (یوفون بالنذر ویخافون یوما کان شره مستطیرا ویطعمون الطعام علی حبه مسکینا ویتیما واسیرا انما نطعمکم لوجه الله لا نرید منکم جزاء ولا شکورا انا نخاف من ربنا یوما عبوسا قمطریرا فوقاهم الله شر ذلک الیوم ولقاهم نضرة وسرورا وجزاهم بما صبروا جنة وحریرا) گـفته‌اند که حسنین بیمار شده بودند پیامبر گرامی و گروهی از بزرگان عرب به عیادت آنان آمدند و به مولی امیرمؤمنان پیشنهاد کردند: چنان چه برای شفای فرزندانت نذر کـنـی خداوند شفای عاجل مرحمت خواهد فرمود حضرت این پیشنهاد را پذیرفت و سه روز روزه نـذر کـرد آنگـاه کـه حـسـنـیـن شفا یافتند در صدد ادای نذر برآمد قرص‌های نانی برای افطار تهیه کرد، روز اول هنگام افطار مسکینی در خانه را زد و تقاضای کمک کرد حضرت نان‌های تهیه شده را به او داد روز دوم نیز یتیمی آمد و نان تهیه شده را دریافت کردروز سوم اسیری آمد و نان‌ها به او داده شد. منبع: فصلت/سوره۴۱، آیه۷ · طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر طبرسی، ج۹، ص۷-۸ · انسان/سوره۷۶، آیه۲۴ · انسان/سوره۷۶، آیه۱۲-۷ · تفسیر طبرسی، ج۱۰، ص۲۰۹-۲۱۲ · در المنثور، ج۶، ص۲۹۷ · التمهید، ج۱، ص۱۵۵-۱۵۴ · فی ظلال القرآن، ج۶، ص۳۷۷۷ · نسا/سوره۴، آیه۸۲ · البیان فی تفسیر القرآن، ص۲۰۶ · نسا/سوره۴، آیه۲۴ · مؤمنون/سوره۲۳، آیه۷-۵ · ج۱، ص۲۷۸