سوره‌های مکی و مدنی: معیار تشخیص مکی و مدنی

طبق آماری که از روایات ترتیب نزول به دست می‌آید، ۸۶ سوره مکی و ۲۸سوره مدنی است که در این گروه بندی سه معیار وجود دارد: ۲. ۱ - مـعـیار زمان بیش‌تر مفسرین معتقدند که معیار مکی یا مدنی بودن هجرت پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از مکه به مدینه است هر سوره‌ای که پیش از هجرت نازل شده مکی و هر سوره‌ای که پس از هجرت نازل شده است مدنی به شمار می‌رود، خواه در مدینه نازل شده باشد خواه در سفرها و حتی در مکه در سفر حج یا عمره یا پس از فتح ، چون پس از هجرت بوده است، مدنی محسوب می‌شود ملاک هـجـرت نـیـز داخـل شـدن به مدینه است بنابراین آیاتی که پس از هجرت از مکه و پیش از ورود بـه مـدینه، در راه بر پیامبر نازل شده است، مکی محسوب می‌شود مثلا آیه (ان الذی فرض علیک القرآن لرادک الی معاد) بر اساس این تعریف و ملاک که پس ازخروج از مکه در راه بر پیامبر نازل شده، مکی است. ۲. ۳ - مـعـیار خطاب هر سوره‌ای که در آن، خطاب به مشرکان م. ب. مکی و هر سوره‌ای که در آن خـطـاب بـه مؤمنان می‌باشد، مدنی است در این زمینه از عبدالله بن مسعود حدیثی آورده‌اند که گـفته است: (هر سوره که (یا ایها الناس) در آن به کار رفته باشد، مکی است و هر سوره که (یا ایها الذین آمنوا) در آن به کار رفته باشد مدنی است)، زیرا در مدینه غلبه با مؤمنان بوده و در مـکـه بـا مشرکان البته درسوره‌های مدنی، مانند سوره بقره ، (یا ایها الناس) به کار رفته که کلیت این معیار را خدشه‌دار می‌کند. ۲. ۴ - ملاکات دیگر بـرای تـشـخـیـص سـوره هـای مکی و مدنی، ملاک‌هایی را مشخص کرده‌اند که هر یک به تنهایی نـمی‌تواند ملاک جامع و مانعی باشد بلکه این ملاک‌ها روی هم رفته تاحدودی تعیین کننده است بـه طـور کـلـی مـلاک‌ها و علایم برای تشخیص، عبارت است از: ۱) نص و خبر ، ۲) علایم صوری و ظاهری، ۳) علایم محتوایی ومعنوی. ۲. ۵ - خصوصیات دیگر برخی خصوصیات دیگری برای شناخت سوره‌های مکی و مدنی ذکر کرده اندکه عبارت است از: ۱. کوتاهی آیات درون یک سوره و نیز کوتاهی سوره، نوعا مکی بودن آن را می‌رساند و بلندی آیه‌های یک سوره علاوه بر بلندی سوره نوعا مدنی بودن آن را ثابت می‌کند. ۲. لـحـن تـنـد و شدید سوره بیش‌تر با اهل مکه است که اهل عناد و لجاج و مقاومت در مقابل حق بـوده‌انـد، ولـی لحن ملایم و خفیف، مدنی بودن سوره را می‌رساند که بیش‌تر خطاب به مؤمنین است. ۳. بحث درباره اصول معارف و اصل ایمان و دعوت به اسلام از ویژگی‌های سوره‌های مکی است و در سوره‌های مدنی بیش‌تر از تفاصیل احکام و بیان شریعت اسلام سخن گفته شده است. ۴. دعـوت بـه پـایبند بودن به اخلاق و استقامت در رای و سلامت عقیده و ترک لجاج و عناد و نیز بـرخورد تند با عقاید باطل مشرکان و ناچیز شمردن اندیشه‌های تهی و بی اساس آنان، از خصایص سـوره هـای مـکی به شمار می‌رود در حالی که برخورد با اهل کتاب و دعوت آنان به میانه روی در عـقـایـد و افـکـار و اندیشه‌ها و نیز مبارزه با منافقین و ذکر خصایص و صفات آنان از ویژگی‌های سوره‌های مدنی است. ۵. غالبا خطاب‌ها با عنوان (یا ایها الناس) از ویژگی‌های سور مکی است و با عنوان (یا ایها الذین آمنوا) از خصایص سور مدنی است. منبع: قصص/سوره۲۸، آیه۸۵ · الاتقان، ج۱، ص ۳۷ · ج۳، ص۱۸-۱۹ · البرهان، ج۱، ص۱۸۹