سیر تاریخی نگارش فقه امامیه (قواعد فقه): تحول قواعد فقهی در فقه امامیه

با تصدیق این امر که فقیهان عامه، به ویژه متقدمان آنها، به علت به کارگیری ابزارهای خاصی نظیر قیاس و استحسان در استنباط فقهی ، بی‌گمان تلاش بیشتری در تنظیم قواعد فقهی به عمل آورده‌اند. به نظر می‌رسد که بسیاری از آن قواعد کلی که در کتاب‌های اهل سنت آمده است، بعینه در روایات و احادیثی که از پیشوایان شیعه امامیه رسیده موجود است که از آن میان برخی از حضرت رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) روایت شده است و برخی دیگر هم برگرفته از تعلیمات مستقیم آنان است. اگر این تعلیمات را به حساب آوریم، باید گفت که به یقین فقه امامیه در این باره در مقایسه با فقه عامه نه فقط متاخر نیست، بلکه مبتکر نیز هست، به ویژه آنکه بر حسب روایات موجود، روش تعلیماتی پیشوایان شیعه ، به طور کلی بیان قواعد و اصول بوده است تا آنکه پیروان آنان ضمن رعایت متدلوژی خاصی که از آنان فرا می‌گرفته‌اند و پرهیز از هرگونه استنتاج قیاسی، قبل از به دست آوردن مناط و علت اصلی حکم از طریق تنصیص و تصریح شرعی بتوانند تفریع فروع و انقسام شقوق کنند. به این معنا که ما قواعد عام و اصول کلی فقهی را بیان می‌کنیم و شما بر اساس همان اصول و قواعد، حکم مصادیق جزئی را حسب مورد استنباط کنید. تاریخ فقه شیعه نیز شاهد آن است که اجتهاد پویای شیعه از همین دستور العمل الهام گرفته است. این روش را نویسندگان مسلمان در سایر علوم مانند ادبیات نیز به کار برده‌اند؛ برای مثال کتاب الاشباه و النظائر سیوطی در نحو ، از همین نوع است. در این رساله، مؤلف بیشتر به روایاتی استناد کرده است که در دو‌ کتاب من لا یحضره الفقیه و تهذیب موجود است و به آرای مؤلفان این دو کتاب نیز بیش از دیگران توجه کرده است. ۱. ۳ - تالیفات دیگر یحیی بن سعید یحیی بن سعید دارای تالیفات مهم دیگری نیز هست؛ از جمله کتاب وزین الجامع للشرائع که در قم به چاپ رسیده است. رساله نزهة الناظر مشتمل بر ۷۸ فصل است که در هر یک از فصول، مؤلف همۀ مواردی را که در حکم شرعی با یکدیگر مشابهت دارند، دسته‌بندی کرده است. بررسی‌های انجام شده نشان می‌دهد که به موازات گسترش تالیف کتاب‌های مربوط به قواعد فقه در میان فقیهان امامیه، اقدام به این امر در میان اهل سنت به تدریج کاهش یافته است. اما نخستین کتابی که تحت عنوان خاص « قواعد » نگارش یافته است و بخش عمده‌ای از آن به بیان قواعد فقه اختصاص دارد، کتاب گرانقدر القواعد و الفوائد است که مؤلف نامدار آن بی‌مانندی اثرش را در میان مذهب امامیه یادآور شده است. . یکی از مصنفات من کتاب قواعد و فوائد است. کتابی است مختصر مشتمل بر ضوابط کلی، اصولی و فقهی که احکام شرعی از آن به دست می‌آید و در میان اصحاب امامیه کتابی همانند آن تالیف نشده است. ۱. ۵ - تاریخچه چاپ‌ها ذکر این نکته ضروری است که کتاب مزبور اگر چه حاوی قواعد فقهی است، گاه به قواعد اصولی و ادبی نیز پرداخته است و در مجموع مشتمل است بر حدود سیصد و سه قاعده و صد فائده. کتاب قواعد شهید به علت نظم و سبک نگارش خاصی که دارد، پس از نگارش بسیار زود مورد توجه مجامع علمی و فرهنگی شیعۀ امامیه و در شمار کتاب‌های درسی حوزه‌های علمیه قرار گرفت و به همۀ طلاب و پژوهشگرانی که در صدد رسیدن به‌ اجتهاد بودند، تعلم آن توصیه شد و حواشی و تعلیقات گوناگونی در تبیین و تشریح آن توسط محققان و فقیهان بزرگوار به رشته تحریر درآمد، از جمله: ۱. ۲. ۳. ۴. ۵. حاشیه علی بن عبدالله شوشتری اصفهانی . ۶. ۷. ۸. ۹. ۱۰. ۱۱. حاشیه علی بن رضا الخویی که حاشیه‌ای ناقص است. ۱۲. او نخست کتاب را با حذف زواید و مکررات پیراسته کرد و نامش را جامع الفوائد فی تلخیص القواعد گذاشت و بعد از آن، کتاب مزبور را به ترتیب فروع فقهی مرتب کرد و آن را نضد القواعد الفقهیة علی مذهب الامامیة نامید. ۲. ۳. برخی به حاشیه‌نویسی و تعلیق و تفسیر اثر شهید پرداختند که نامشان گذشت و برخی دیگر نیز که بی‌شک از آثار پیشینیان متاثر بوده و سود برده‌اند، اثری مستقل به جامعۀ فقاهت تقدیم کردند؛ از جمله: ۱. الاقطاب الفقهیة علی مذهب الامامیة ؛ ۲. البته در این کتاب تعدادی از قواعد منطقی نیز مطرح شده است. ۳. این کتاب که در تاریخ بیست و هشتم ماه رمضان ۱۲۴۶- یک سال پس از نگارش عوائد الایام- نوشته شده مشتمل بر ۹۳ عنوان از قواعد کلی است. این کتاب در سال ۱۲۷۴ هجری قمری در تبریز و در سال ۱۲۹۲ در تهران با چاپ سنگی منتشر شده است؛ ۴. المقالید الجعفریة: تالیف محمد جعفر شریعتمدار استرآبادی (متوفای ۱۲۶۳ ه‌). نسخه نفیسی از این اثر در کتابخانه مرعشیه قم و تصویری از آن نیز در کتابخانه شخصی این جانب موجود است؛ ۵. این کتاب دربردارندۀ بیش از ۷۵ قاعدۀ فقهی است؛ ۶. ۷. ۸. ۹. این رسالۀ کوچک همراه با کتاب حق المبین همین مؤلف در سال ۱۳۰۶ هجری قمری در قم با چاپ سنگی منتشر شده است. ۱۰. ۱۱. ۱۲. این اثر ارزشمند مشتمل بر حدود هفتاد قاعده فقهی است. ۱۳. ۱۴. این کتاب دربردارندۀ پانصد قاعدۀ فقهی است که هر یک به طور اختصار شرح داده شده‌اند. ۱۵. ۱۶. ۱۷. این رساله به مناسبت برگزاری سومین کنگره جهانی امام رضا (علیه‌السّلام) (اسفند ۱۳۶۷) نگارش یافته و در نخستین جلد مجموعۀ الآثار المؤتمر العالمی الثالث للامام رضا علیه السلام، در صفحه‌های ۱۶۹- ۲۵۸ منتشر شده است. ۳ - کتب قواعد فقه در زبان فارسی علاوه بر کتاب‌های ذکر شده در زمینه قواعد فقه که همگی به زبان عربی نگارش یافته‌اند، دربارۀ قواعد فقه امامیه چندین کتاب به زبان فارسی نوشته شده است، از جمله: ۱. ۲. این کتاب بارها به چاپ رسیده که آخرین چاپ آن مربوط به سال ۱۳۱۳ هجری شمسی است. ۳. ۴. قواعد فقه (جلد اول بخش مدنی): تالیف نگارندۀ این کتاب که اولین بار در ۱۳۶۱ چاپ شده و تا کنون چهار بار تجدید چاپ شده است. کتاب مذکور مشتمل بر ۱۳ قاعدۀ فقهی است و علاوه بر مجلد حاضر، جلدهای بعدی آن نیز تقدیم پژوهشگران خواهد شد. ۴ - پانویس ۱. ۲. ۳. ۴. ۵. ۶. . ۷.