سیر تحدی قرآن: خصوصیات اجمالی آیات تحدی

آیات یاد شده دارای مضامین و وجوه مشترکند و در مواردی با یکدیگر متفاوت. دراین بخش از نوشتار، به گوشه‌هایی از وجوه مشترک و ابعاد متفاوت اشاره می‌شود: ۱. نخستین سوره‌ای که درآن تحدی وجود دارد (سوره اسراء)، در سالهای پایانی اقامت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در مکه نازل گردیده است و آخرین آنها (بقره)، نخستین سوره مدنی است؛ ازاین روی، گرچه تحدی آشکار قرآن استمرار دارد، اما در فاصله زمانی اوج مخالفت مکیان تا دوران ثبات و تحکیم حکومت اسلامی در مدینه، این آیات نازل شده و پیش ازاین تاریخ و پس از نزول سوره بقره، که در سال دوم هجرت نازل گردیده، آیات دیگری در تحدی نازل نگردیده است. ۲. تمام آیات، دارای سیاق واحد و در مقام رو به رو شدن با منکران وحیانی بودن قرآن و صدق رسالت پیامبر است. ۳. بیشتر آیات تحدی (جز آیه ۸۸ اسراء) پس از اشاره به تردید و انکار کافران نسبت به قرآن نازل شده‌اند. ۴. هدف از تحدی در آیات، اثبات راستی رسالت و حق بودن کلام الهی است؛ از این روی، تحدی، وسیله است و نه هدف. ۵. آیات ، ستیزه‌گران را فرصت داده و درخواست کرده که از همه نیروی ممکن بهره برند تا بدین وسیله عجز کامل و فراگیر آنان ثابت گردد. ۶. در سه آیه از آیات بالا، تحدی به گونه‌ای مستقیم و رو در روست (با آوردن امر فاتوا)، ولی در دو مورد نیز تحدی غیر مستقیم است و غیابی (با آوردن صیغه غائب: فلیاتوا و یا لایاتون.) ۷. ۸. پیامدهای تحدی و مجازات ستیزه گران، در آیات یکسان یاد نشده است. در آیه نخست (سوره اسراء)، در حد گلایه از ناسپاسی و کفران: (فابی اکثر الناس الا کفورا) در آیه دوم، به دروغ‌گویی ستیزه‌گران و پیروی آنان از گذشتگان شده و به گونه‌ای اجمالی به سرنوشت آنان اشاره شده است: (بل کذبوا بما لم یحیطوا بعلمه ولما یاتهم تاویله کذلک کذب الذین من قبلهم فانظر کیف کان عاقبة الظالمین) در آیه سوم، ضمن اشاره به روحیه دنیاطلبی آنان، به حبط اعمال و باطل بودن ادعا و عمل آنان اشاره گردیده است. در آیه چهارم نیز به بی ایمانی آنان اشاره کرده است و ضمن یادکرد ادعاهای باطل آنان، پیامبر را به وانهادن آنان فرمان می‌دهد. در آیه آخر، ضمن اخبار غیبی به ناتوانی دائمی آنان در مقابله با قرآن، آشکارا آتش سوزان را برای آنان وعده می‌دهد. در مجموع، می‌توان در بیان وعید و مجازات، سیر تدریجی از خفیف به شدید را برداشت کرد. ۹. افزون بر تفاوت متعلق تحدی، دو تفاوت تعبیر در آیات دیده می‌شود: در آیه سوره هود در کنار (مثله) تعبیر (مفتریات) آمده است، ولی این تعبیر، در هیچ یک از آیات تکرار نشده است. از سوی دیگر در آخرین آیه، میان کلمه (سورة) و (مثل) (من) ذکر شده (فاتوا بسورة من مثله)، درحالی که هیچ یک از آیات دیگر، چنین ویژگی را ندارد. به نظر می‌رسد این ویژگی اخیر در ارائه تفسیر منطقی از سیر نزولی تحدی مؤثر افتد. منبع: اسراء/سوره۱۷، آیه۸۹ · یونس/سوره۱۰، آیه۳۸ · هود/سوره۱۱، آیه۱۴ ۱۶ · طور/سوره۵۲، آیه۳۳ ۴۵ · بقره/سوره۲، آیه۲۳