سیر تحدی قرآن: خصوصیات مفهومی آیات

به نظر نگارنده، با استفاده از آیات تحدی می‌توان به دیدگاه دیگری دست یافت. هرچند اگر قرآن را به ۵۰ سوره نازل شده تفسیر کنیم، در بحث ما خللی وارد نخواهد آورد. ازاین روی، مقصود آن است که کلامی بیاورند که در معنی، اسلوب، نظم و ارتباط اجزاء، فصاحت ، بلاغت ، اخبار به غیب و… چون قرآن باشد. ۸. ۲ - خصوصیات آیه دوم (ام یقولون افتراه قل فاتوا بسورة مثله و ادعوا من استطعتم من دون الله ان کنتم صادقین) دراین آیه، تحدی به یک سوره غیرمعین صورت گرفته است. براساس این آیه، اگرکسی به آوردن مانند سوره ناس یا کوثر نیز، موفق شده باشد، پاسخ تحدی را داده است. نکته دیگر آن که، وجه تحدی شبیه آیه پیشین است، بااین تفاوت که ب. ت. ب. این که تحدی به یک سوره است، تنها آوردن شبیه یک سوره در نظم، فصاحت و بلاغت و غرض و محتوا مورد نظر است. اما حفظ اتصال سوره‌ها و بافت کلی کلام، مورد درخواست و تحدی نیست. ۸. ۳ - خصوصیات آیه سوم (ام یقولون افتراه قل فاتوا بعشر سور مثله مفتریات و ادعوا من استطعتم من دون الله ان کنتم صادقین) دراین آیه شریفه، تحدی به ده سوره صورت گرفته است، اما سؤال آن است که آیا ده سوره خصوصیتی دارد؟ یا مراد از ده سوره، چند سوره است که یکی از مراتب آن ده است و یادکرد عدد ده، همچون صد و هزار از اعداد کثرت است؟ مشابه درخواست زندگانی هزار سال که حمل بر کثرت می‌شود. سؤال دیگر آن است که چرا تحدی به سوره‌های متعدد صورت گرفته است؟ پاسخ، با استفاده از سخن رشیدرضا روشن می‌شود. یکی از ویژگی‌های قرآن آن است که یک سخن وداستان را از زوایای گوناگون و با ترکیب‌های بیانی اعجازآمیز مختلف، بیان می‌کند. همچنین سبک سوره‌های قرآن یکسان نیست و هرکدام از جهت فصاحت و بلاغت و فنون ادبی (با صرف نظر از علم معانی واخبار غیبی) به گونه‌ای است که لزوما با سوره‌های دیگر برابری ندارد. دراین آیات، ب. ت. ب. این نکته، چند سوره مشابه قرآن (دراسلوب و نظم و…) خواسته شده است. ویژگی این آیه در تعبیر (مفتریات) است که در هیچ یک از آیات دیگر نیست. این نکته نشانگر آن است که مقصود، مفتریات واقعی است، نه ادعایی (آن گونه که معاندان در برابر قرآن ادعا داشتند) پس معنی آیه، چنین است: که اگر می‌گویید این معانی غیبی، افتراء بر خداوند است ویا شما برآنها اطلاع ندارید، شما نیز در کلام باطل و دروغ، چنین نظم و اسلوبی را ارائه دهید. حال باید درنگ کنیم که هنگامی که کلامی به افتراء توصیف می‌شود، افتراء وصف لفظ است یا معنی. دانستیم که افتراء و دروغ بستن تنها به معنی باز نمی‌گردد. ۸. ۴ - خصوصیات آیه چهارم (ام یقولون تقوله بل لا یؤمنون فلیاتوا بحدیث مثله ان کانوا صادقین) این آیه شریفه، تحدی به حدیثی چون قرآن کرده است. کلمه (حدیث) در اصل و ریشه به معنی جدید است، ولی در عرف و اصطلاح، حدیث به معنی خبر و کلام است. ازاین روی، تمامی آیات قرآن را مصداق حدیث ندانست. ازاین روی مصادیق (حدیث) دراین آیه می‌تواند همه قرآن، چند سوره، یک سوره و یا مقداری از یک سوره طولانی، مثلا یک حزب از قرآن و… باشد. ولی دربرگیری کمتر از یک سوره را بعید می‌نماید. جهت تحدی در این آیه نیز، با آیه سوره یونس یکسان است. ۸. ۵ - خصوصیات آیه پنجم (و ان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فاتوا بسورة من مثله و ادعوا شهداءکم من دون الله ان کنتم صادقین) تفاوت این آیه شریفه با آیات دیگر، آن است که میان دو کلمه (بسورة) و (مثله)، (من) قرار گرفته است. به نظر می‌رسد ظاهر آیه شریفه با ارجاع ضمیر به قرآن مناسبت بیشتری دارد، چرا که شک کفار درقرآن ذکر شده، نه در پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) . و مناسب با این که آنان در قرآن نازل شده بر پیامبر شک کرده‌اند آن است که تحدی به (ما نزل) بشود، نه تحدی به حضرت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم). در هر صورت می‌توان احتمال داد که (من) در این آیه شریفه، زائد نباشد (براساس معنی تحدی به قرآن نه به آورنده آن)، بلکه تبعیضیه باشد و مقصود آیه شریفه این باشد که: اگر در آنچه بر بنده مان فرو فرستادیم شک دارید، پس سوره‌ای که از جهتی شامل قرآن باشد (از جهتی از جهات ممیزه قرآن، مثل بلاغت، اسلوب و نظم، معنی، اخبار به غیب و…) بیاورید. در حقیقت ، این آیه شریفه تحدی به (مماثل) نکرده، بلکه تحدی به (مما یماثل) کرده است. به گونه‌ای که جنس مماثلت در کلام آنان باشد نه این که از همه جهات مشابه قرآن باشد. البته روشن است که تنها ارائه کلمات و یا ارائه بعضی از معانی در این آیه اراده نشده است، بلکه قرآن کریم ، جهاتی از اعجاز و امتیاز را دارد. اگر آنان کلامی بیاورند که از این جهات گوناگون اعجاز (که بعضی آن را ۳۳ جهت شمرده‌اند تنها یک جهت را دارا باشد در پاسخ گویی به تحدی کافی است. البته در این آیه، خصوصا به ضمیمه روایات احتمال آن که مقصود، تحدی به آورنده قرآن باشد منتفی نیست. منبع: اسراء/سوره۱۷، آیه۸۸ · یونس/سوره۱۰، آیه۳۸ · هود/سوره۱۱، آیه۱۳ · المیزان، ج۱۰، ص۱۶۶ · التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۵، ص۴۵۷، بیروت، داراحیاء التراث العربی · مجمع البیان، ج۶، ص۱۴۷ · الرسالة الشافیة فی اعجاز القرآن، ص۱۵۰_ ۱۵۱، طبع ضمن ثلاث رسائل فی اعجاز القرآن، مصر، دارالمعارف · الرسالة الشافیة فی اعجاز القرآن، ص۱۵۰_ ۱۵۱ · طور/سوره۵۲، آیه۳۲ ۳۳ · نظم الدررفی تناسب الایات و السور، ج۳، ص۵۱۰، بیروت، دارالکتب العلمیة · بقره/سوره۲، آیه۲۳ · ج۳، ص۷۶، بیروت، داراحیاء التراث العربی · المیزان، ج۱، ص۵۸ · معترک الاقران فی اعجاز القرآن، ج۱، ص۱۲ ۳۸۷، بیروت، دارالکتب العلمیة