سیر تحول فقه اجتهادی: عوامل تأثیرگذار در تحول فقه اجتهادی

در اینجا بجاست زمینه‌ها و عوامل تأثیرگذار در عرصه تحول فقه اجتهادی خلاصه وار ذکر شوند: ۴۵. ۱ - بررسی تأثیر زمان و شرایط تردیدی نیست که زمان و شرایط در تحول و تطور فقه اجتهادی تأثیر دارند، لذا بر فقیه است که در مقام استنباط آن‌ها را به گونه کامل بررسی کند و آنچه اقتضا دارد در مقام استنباط رعایت نماید تا حکمی بر غیر موضوعش مترتب نگردد. در تاریخ می‌خوانیم پیامبر اسلام در کارها و فرمان های خود به گونه‌ای کامل شرایط زمانی را رعایت می‌فرمود. در مصادر تاریخی آمده که ایشان در مسجد الحرام دور خانه خدا وقتی که به چشمان خود ۳۶۰ بت را (که در اطراف کعبه قرار داشت) می دید، طواف می‌کرد و هیچ گونه تعرضی از او نسبت به آن‌ها دیده نمی‌شد، ولی زمانی که شرایط متحول شد و مکه معظمه را فتح نمود، اولین کارش این بود که آن‌ها را از میان برد. از رسول خدا نقل شده که فرمود:اگر نبود که خوش نداشتم بگویند:محمد در جنگ با دشمن، از کسانی کمک گرفت، ولی پس از پیروزی بر دشمنان خود، آنان را کشت، به یقین ، گروه بسیاری را گردن می‌زدم. نظر رسول خدا به کسانی است که به او کمک می‌کردند، ولی مستحق قتل بودند و وی در شرایط خاص زمانی از قتل آنان صرفنظر می‌فرمود. از این حدیث استفاده می‌شود که در اجرای حدود الهی باید شرایط خاص زمانی مورد توجه قرار گیرد، زیرا غرض از تشریع حد، سالم ساختن محیط اجتماعی است، نه انتقام جویی از اهل فساد و گناه . از این رو، در مبانی اسلامی تأکید و توصیه بسیار شده که مجتهدان، از شرایط زمان و رویدادهایی که دچار تحول شده، آگاهی داشته باشند. از این رو، آنان باید بیش از حد در مقام استنباط، به زمان و شرایط آن اهمیت دهند تا بتوانند مقصود و هدف اصلی را که پدیدار ساختن هماهنگی بین اصول و تشریع و شرایط زمان رویدادهای نوین جامعه و مظاهر متنوع زندگی است، حاصل نمایند. ۴۵.۱. ۱ - کلام امام صادق امام صادق (ع) فرمود:(العالم بزمانه لاتهجم علیه اللوابس) عالمی که از زمانه‌ی خود آگاهی دارد، مسائل مورد شبهه و پیچیده او را مورد هجوم قرار نمی‌دهد. بلکه به مقتضای برخی از روایات می‌توان گفت:رسالت مجتهدان تنها این نیست که از رویدادهای زمان‌شان آگاهی و شناخت داشته باشند، بلکه بجاست از راه پیش بینی رویدادهای زمان آینده، آگاهی و شناخت داشته باشند. ۴۵.۱. ۲ - نتایج آگاهی از حوادث آینده آگاهی فقیهان از رویدادهای زمان آینده نتایجی دارد که عبارتند از: الف آمادگی برای پاسخ گویی به رویدادهای آینده. سخن امام (ع) (من عرف الایام لم یغفل عن الاستعداد) کسی که روزگار را بشناسد و آگاهی پیدا کند از آماده و مستعد شدن غفلت نمی‌کند، به همین نتیجه و فایده اشاره دارد. پس باید مجتهد سال‌ها جلوتر از زمان خودش در حرکت باشد تا آمادگی برای پاسخ مطابق شرایط زمانش داشته باشد. ب شگفت زده نشدن در برابر حوادث، پیشامدها و رخدادها؛ کلام امام (ع):(اعرف الناس بالزمان من لم یتعجب من الاحداث) آگاه ‌ترین مردم به زمان کسی است که از پیشامدهای آن تعجب نکند، به همین فایده نظر دارد. این ویژگی حاصل نمی‌شود، مگر برای آن‌که از شرایط زمان و رویدادهای آن آگاه باشد. پ پذیرش توصیه امام (ع) در این باره که فرمود:(لاتقسروا اولادکم علی آدابکم فأنهم مخلوقون لزمان غیر زمانکم) ؛ فرزندانتان را بر آداب و رسومی که دارید مجبور نکنید، زیرا برای زمانی غیر از روزگار شما آفریده شده‌اند. بدین لحاظ، فقیهان آگاه از نقش زمان و مکان در تحول اجتهاد و در تقلید از مجتهد، شرط زنده بودن را اعتبار کرده‌اند، چرا که اگر در جامعه حضور داشته باشند و اوضاع و پدیده‌هایی را که با تحول زمان و شرایط آن متحول می‌شوند شاهد باشند، می توانند متناسب با پدیده‌های تحول یافته درونی یا بیرونی را از راه‌های اصلی استنباط، استخراج کنند و برای آن‌ها حکم مناسب بیان دارند. البته مجتهد آگاه از نقش زمان و مکان و تأثیر آن در تحول اجتهاد، می تواند با درنظر گرفتن نیاز جامعه، شرایط زمان، عناوین، موضوعات و ملاکات احکام در غیرمسائل عبادی احکام الهی را از راه به کارگیری اجتهاد در مبانی بیان کند. مجتهد هیچ گاه به بیان احکامی که در زمان گذشته و پیش از تحول دارای ویژگی‌هایی بوده اند، بسنده نمی‌کند، بلکه احکام مناسب را به وسیله اجتهاد از رهگذر عناصر اصلی استنباط، بیان می‌دارد. ۴۵.۱. ۳ - چالش‌های تحول اجتهاد ب. ت. ب. بررسی‌های ادوار نه‌گانه فقه اجتهاد و شیوه‌های هشت‌گانه آن، درمی یابیم که بر اثر تحول زمان و شرایط، صدها مسأله در ابعاد گوناگون، در کوران تحول اجتهاد قرار گرفته، با آن درگیر شده‌اند و در نتیجه، حکم دیگری یافته‌اند که براساس قانون تحول اجتهاد با تحول زمان، دارای حکم دیگری شده‌اند؛ مانند مسائل اقتصادی، انفال، معادن، اراضی موات، احتکار و نیز مسائل بانکی، هنری، پزشکی، موسیقی و فروع فقهی دیگر. ۴۵. ۲ - بررسی نقش مکان و شرایط مکان و شرایط نیز در تحول و تطور فقه اجتهادی نقش آفرین‌اند. از این رو بر فقیه است که آن‌ها را در مرحله استنباط بررسی کند. در مصادر تاریخی آمده :(ان رسول اللّه لم یقطع ید السارق فی الغز و خوفاً من ان یحمله ذلک علی الفرار الی الکفار حمیة لخطور المکان)؛ پس آن حضرت تنها به دلیل شرایط مکانی و حساس بودن آن از قطع دست دزد صرفنظر کرد. در حدیث معتبر از حضرت امیر(ع) نقل شده که فرمود:(لایقام علی أحدً حد بارض العدو) ؛ در سرزمین دشمن نباید بر هیچ‌کس حد جاری شود و نیز فرمود:(لااقیم علی رجل حداً بارض العدو حتی یخرج منها مخافة ان تحمله الحمیة فیلحق العدو) ؛ در زمین دشمن بر مردی اقامه حد نمی‌کنم تا زمانی که از آن سرزمین خارج شود، زیرا خوف این است که این کار سبب فرار و ملحق شدن وی به دشمن شود. در هرحال این مسأله به گفت وگو و بررسی بیش‌تری نیاز دارد. همان گونه که زمان و شرایط آن در تحول اجتهاد فقیه می‌تواند نقش آفرین باشد، مکان و شرایط آن هم می‌تواند در تحول آن نقش داشته باشد. از این رو ممکن است چیزی در یک مکان از مصادیق موضوع حکم حرام باشد و همان چیز در مکانی دیگر از مصادیق حکم جواز. از این رو فقیه نمی‌تواند بدون بررسی مکان و شرایط آن برای موضوعی، به گونه‌ای کلی حکم را بیان کند. ۴۵. ۳ - نقش احوال آدمیان در تحول فقه اجتهادی احوال شخصی آدمیان نیز در تحول و تطور فقه اجتهادی تأثیر دارند و بدین جهت باید فقیه در مقام استنباط حکم آن‌ها را به گونه کامل رعایت کند و پیامبر اسلام شرایط احوال پیروان خود را در مقام فرمان شرعی رعایت می‌کرد که نمونه‌هایی از آن عبارتند از: ۱. در مصادر آمده است :روزی بادیه نشینی در مسجد رسول خدا در مدینه ، جلوی حاضران، ادرار کرد، اصحاب برآشفتند و درصدد تنبیه وی برآمدند. رسول خدا ب. ت. ب. حال او، مانع تعرض به او شدند و فرمودند شما به حدود فهم و درک او توجه کنید، او صحرانشین است و هنوز مؤدب به آداب اسلام نشده، تنها محل را تطهیر کنید. ۲. نمونه دیگر، از رسول خدا روایت شده که به عایشه فرمود:اگر نزدیکی زمان قوم تو، به جاهلیت نبود، هر آینه خانه کعبه را خراب می‌کردم و براساس قواعد ابراهیم آن را می‌ساختم. این سخن رسول خدا نمایان گر این است که حالتی که قوم عایشه بر آن بوده اند؛ یعنی همان قرب عهد آنان به جاهلیت، موردع اعتبار قرار گرفته شده است. ۳. نمونه سوم این‌که ما در پاسخ های رسول خدا و ائمه مشاهده می‌کنیم که مناسب احوال مردم، احکام را بیان می‌کردند و در برابر یک پرسش، پاسخ‌های گوناگون می‌دادند. سبب این اختلاف، اختلاف احوال سؤال کنندگان بوده است، همانند پزشکان که دارو را ب. ت. ب. اختلاف احوال بیماران تجویز می‌کنند. ۴۵. ۴ - نقش عرف در تحول اجتهاد در تحول اجتهاد نقش تحول عرف در مواردی که حکم بر آن مبتنی باشد، جای تردید نیست. لذا باید فقیه از آن آگاهی، آن را در بیان حکم شرعی براساس ادله رعایت کند. در روایت از رسول خدا (ص) نقل شده که فرمود:(إذنها صماتها) سکوت دختر در وقت عقد ازدواج نمایانگر اذن و رضایت اوست و می‌توان او را عقد کرد. پس مادام که دختر لفظ (بله) را بر زبان جاری نکند و با آن رضایتش را اعلام ندارد، نمی‌توان عقد را جاری کرد. منبع: نشریة الامان، شماره ۱۶۴ · وسائل، ج۲۸، ص۳۳۳ · تحف العقول، ص۲۶۱ · غررالحکم، ص۹۱ · کافی، ج۸، ص۲۳ · شرح نهج البلاغة ابن‌ابی الحدید، ج۲۰، ص۲۶۷ · وسائل، ج۲۸، ص۲۴، حدیث ۱ · وسائل، ج۲۸، ص۲۴، حدیث ۲ · بحارالانوار، ج۴۶، ص۱۶