شأن نزول: جایگاه شان نزول

در مورد جایگاه شان نزول در فهم قرآن کریم چند دیدگاه وجود دارد: ۱. برخی از دانشمندان اسلامی هرگونه تفسیری را بدون شناخت شان نزول آیات، ناممکن می‌دانند. واحدی می‌گوید: آگاهی از سبب نزول آیات، مهم‌ترین امری است که شناخت صحیح آیات قران بدون اطلاع از آن ممتنع است. ۲. برخی دیگر بر این تصوراند که جستجو در اسباب نزول آیات صرفاً یک موضوع تاریخی و کشف رخدادهای زمان گذشته است که ارزش علمی چندانی ندارد. ۳. حق این است که از یک سو شان نزول در فهم آیات قرآنی و تفسیر آن نقش بسزایی دارد. هرکس با سبک و اسلوب بیان قرآن آشنا باشد متوجه می‌شود بسیاری از آیات با اکتفاء به قرائن موجود در جو و فضای زمان نزول، بیان شده‌اند. بنابرین آگاهی نسبت به زمان و مکان و اشخاص و شرایط و مقتضیّات و اسباب نزول نقش عمده‌ای در رفع ابهام از چهره آیات و فهم مدلول آن‌ها دارد. ولی از سوی دیگر باید توجه داشت روایاتی که در شان نزول آیات قرآن وارد شده‌اند اگر مستند و معتبر باشند هر چند در فهم آیات کمک فراوانی می‌کند امّا مفهوم آیات را تخصیص نمی‌زند و معنا را منحصر در همان مصداق و مورد خاصی نمی‌کند. بلکه محتوای قرآن برای همیشه دوران است. پس شان نزول می‌تواند قرینه‌ای باشد تا دلالت آیه را تکمیل کند و بدون آن، دلالت آیه نـاقص می‌ماند؛ مثلاً در مورد آیه «ان الصفا و المروة من شعائراللّه فمن حج البیت اواعتمر فلا جناح عـلیه ان یطوف بهما» اشکال شده است که سعی میان دو کوه صفا و مروه در حج و عمره از ارکان است، چرا به لفظ «لاجناح» (جناح معرب گناه است) تعبیر شده است؟ معنای ظاهری آیه چنین است: گناهی نیست که میان آن دو کوه سعی نمایید. پس از گذشت سه روز بت‌ها برگردانده شـد بـرخـی از مـسـلمانان به عللی هنوز مراسم سعی را انجام نداده بودند و با بازگرداندن بت‌ها، چـنـیـن گمان بردند که با وجود بت‌ها، سعی میان صفا و مروه گناه است. پس شناخت اسباب نزول نقش اساسی در فهم و پی بردن به معانی بسیاری از آیات ایفا می‌کند. مثلاً درباره آیه «و ان عاقبتم فعاقبوا بمثل ماعوقبتم به و لئن صبرتم لـهو خیر للصابرین، و اصبر و ما صبرک الا باللّه و لا تحزن علیهم و لاتک فی ضیق مما یمکرون، ان اللّه مـع الـذیـن اتقوا و الذین هم محسنون» نوشته است که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) آن‌گاه که بر سر نـعـش حمزه ایستاد و او را بدان حالت زار یافت، فرمود: «لامثلن بسبعین منهم مکانک، هرآینه با هـفـتـاد نفر از آنان (قریش) همان کنم که با تو کردند ـ بریدن گوش و بینی و پاره کردن شکم» آن‌گاه جبرئیل این آیات را نازل نمود و او را از این کار منع کرد در حالی که سوره نحل از سـوره‌های مـکـی است سال‌ها پیش از جنگ احد که در مدینه در سال چهارم هجرت اتفاق افتاد، نازل شده است به علاوه از مقام پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) که تربیت شده آیین اسلام است و همواره عدل و انصاف را در زنـدگـی خـود پیش گرفته، کاملاً به دور است که چنین‌ اندیشه ناعادلانه‌ای را به خود راه دهـد. آری آیـات فـوق در مـکه موقعی که مسلمانان مورد شکنجه کفار بودند نازل شد که هرگز تجاوز نکنید و بهتر است شکیبا باشید. منبع: اسباب یا زمینه‌های نزول آیات قران، ص۲۴، به نقل از اسباب النزول واحدی، ص۴ · اسباب یا زمینه‌های نزول آیات قران، به نقل از الاتقان، ج۱ ص۶۱ · اسباب یا زمینه‌های نزول آیات قران، ص۲۰ · اسباب یا زمینه‌های نزول آیات قران، به نقل از قرآن در اسلام ص۱۲۳ · بقره/سوره۲، آیه۱۵۸ · تفسیر عیاشی، ج۱، ص۷۰ · التمهید، ج۱، ص۲۴۳ به بعد · البرهان، ج۲، ص۱۵۶ · لباب النقول در حاشیه جلالین، ج۱، ص۱۱ · نحل/سوره۱۶، آیه۱۲۸-۱۲۶ · لباب النقول در حاشیه جلالین، ج۱، ص۱۲۱ · التمهید، ج۱، ص۲۵۳-۲۴۷