شبهات جبرگرایان: شبهه پنجم

شبهه پنجم: هدایت‌ها و ضلالت‌های الهی و اختیار انسان: در برخی آیات قرآنی تصریح شده است که خداوند هرکس را بخواهد، هدایت می‌کند و هرکس را بخواهد، گمراه می‌نماید؛ چنان‌که می‌فرماید: ـ «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ بِلِسانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ فَیُضِلُّ اللَّهُ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ». به همین مضمون است آیات یاد شده در زیر: ـ «أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اللَّهَ یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ فَلا تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَراتٍ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِما یَصْنَعُونَ». ـ «وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِ‌آیاتِنا صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِی الظُّلُماتِ مَنْ یَشَأِ اللَّهُ یُضْلِلْهُ وَ مَنْ یَشَأْ یَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ». ـ «وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لکِنْ یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ وَ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ». ۹. ۱ - راه دست‌یابی مدلول حقیقی آیات طرف‌داران جبر به مدلول ابتدایی این‌گونه آیات بر اثبات مدعای خود استدلال نموده‌اند. لیکن چنین استدلالی کاملاً سست و بی‌پایه است؛ زیرا برای دست یافتن به مدلول حقیقی آیات قرآن لازم است از شیوة تفسیر قرآن به قرآن استفاده نمود و مجموع آیات ناظر به یک موضوع را مورد مطالعه قرار داد؛ ب. ت. ب. اصل مزبور، به تفسیر آیات یادشده می‌پردازیم تا حقیقت امر در مسئله هدایت‌ها و ضلالت‌های الهی و رابطه آن با مسئله اختیار روشن گردد. در برخی از آیات قرآن هدایت و ضلالت به مشیت و اختیار انسان واگذار شده است چنان‌که می‌فرماید: «قُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْیَکْفُرْ». و نیز می‌فرماید: «إِنَّ هذِهِ تَذْکِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِیلاً». ؛ ؛ و نیز می‌فرماید: «إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِکْرٌ لِلْعالَمِینَ لِمَنْ شاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَسْتَقِیمَ». البته برای آن‌که توهم نشود که مشیت و اراده انسان به طور مستقل عمل می‌کند و در نتیجه، خود وی فاعل مستقل افعال ارادی خود می‌باشد، یادآور شده است که مشیت انسان جز با استناد به مشیت الهی صورت نخواهد پذیرفت: «وَ ما تَشاؤُنَ إِلاَّ أَنْ یَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ». در آیات دیگر قرآن هدایت‌یافتگان و گمراهان عوامل و گمراهی آن‌ها که در توانایی و اختیار آنان می‌باشد، بیان شده است. منبع: ابراهیم/سوره۱۴، آیه۴ · فاطر/سوره۳۵، آیه۸ · انعام/سوره۶، آیه۳۹ · نحل/سوره۱۶، آیه۹۳ · ص۱۲۵، خطبه ۱۳۳، ترجمه محمد دشتی · کهف/سوره۱۸، آیه۲۹ · انسان/سوره۷۶، آیه۲۹ · مدثر/سوره۷۴، آیه۵۵ · عبس/سوره۸۰، آیه۱۲ · تکویر/سوره۸۱، آیه۲۸ · تکویر/سوره۸۱، آیه۲۹