دکترین
شبیه‌سازی: نقد و بررسى اشکال‌هاى شبیه سازى
۱۲.
۱ - اشکال اول گاهى در مورد جواز این دو نوع شبیه سازى، این گونه بحث و مناقشه مى‌شود که برخى آیات شریفه، مردان و زنان را به حفظ و نگاهدارى اندام تناسلى دستور مى‌دهد؛ نظیر این فرموده خدا در مورد مردان باایمان:(والذین هم لفروجهم حافظون إلا على أزواجهم أو ما ملکت أیمانهم فإنّهم غیر ملومین فمن ابتغى وراء ذلک فاولئک هم العادون) و نیز آیه شریفه : (قل للمؤمنین یغضّوا من أبصارهم ویحفظوا فروجهم ذلک أزکى لهم إن الله خبیر بما یصنعون وقل للمؤمنات یغضضن من أبصارهن ویحفظن فروجهن).
از این آیات چنین استفاده مى‌شود که بر هر یک از دو گروه (زنان و مردان با ایمان ) واجب است شرمگاه خود را از غیر شوهر و زن خود و کسانى که در حکم آنان هستند، حفظ کنند و بپوشانند و دلیلى وجود ندارد که حفظِ آن شرمگاه، اختصاص به حفظ آن از عمل آمیزش باشد؛ بلکه اطلاق داشتن آن، اقتضا مى‌کند که بر هر یک از دو گروه نسبت به گروه مقابل واجب باشد تا شرمگاه خود را از هر گونه بهره وریِ قابل تصور در آن، حفظ نمایند و پرواضح است که به وجودآورى فرزند از اندام تناسلى وى، از بارزترین موارد بهره ورى است.
بنابراین واجب است این امر در هر یک از زن و مرد، اختصاص به زن و شوهر داشته باشد. بر این اساس، بهره ورى به صورت به وجود آوردن فرزند از زنى به وسیله اندام تناسلى غیر شوهرش، حرام خواهد بود و در مورد مرد نیز همین گونه است. ۱۲.
۲ - پاسخ به اشکال اول شما به خوبى آگاهید که این مناقشه از پایه و اساسى برخوردار نیست؛ به این دلیل که اولاً، ایرادى بر جواز اصل شبیه سازى همسان طلبى نیست بلکه برقرار دادن جنینِ به دست آمده از تکثیر سلول‌ها در رحمِ غیر همسر است. اگر این جنین‌ها در رحم خودِ زنِ صاحبِ تخمک یا در رحمِ همسرِ دیگرِ مرد یا کنیز وى مثلاً قرار گیرد، جایى براى این مناقشه باقى نیست. همین گونه است اگر جنین‌هاى یاد شده در دستگاه‌هاى مُدرن و جدید قرار گیرد تا به صورت فرزندانى کامل درآیند.
سخن در مورد ایراد خدشه در خصوص شبیه سازى سنّتى نیز به همین منوال خواهد بود و به هر حال تعمیم ایراد بر اصل جواز شبیه سازى مخدوش است. ثانیاً، حفظ ونگاهدارى اندام تناسلى (مرد) از غیر همسر ، انصراف به نگاهدارى از لذت جویى از غیر زن دارد و در مورد زن نیز موضوع، به همین ترتیب است و آنچه آیه شریفه به آن انصراف دارد، روا بودن این عمل بین زن و شوهر است، به ویژه اگر جایى سخن از شرمگاه آنها به میان آید که مقصود از آن، همان لذت جویى معمول یاد شده است و ذهن کسى به سوى مطلبى جز این نمى‌رود.
بنابراین براى مرد باایمان روا نیست به شرمگاه برادرش و براى زن نیز روا نیست به شرمگاه خواهر خویش بنگرد). بدین سان روایت صحیحه یاد شده به وضوح دلالت دارد بر عدم اراده نگاهدارى شرمگاه از فرزندآورى. در هیچ یک از این موارد، بلکه در آیات سوره‌هاى مؤمنون و معارج ، مقصود از نگاهدارى از زنا و در آیات سوره مبارکه نور، نگاه کردن نامحرم به اوست و این خود دلیلى معتبر است بر این که در هیچ یک از موارد، مقصود، نگاهدارى از فرزندآورى نیست.
اگر بگویید: (نظرگاه اصلى حدیث این است که آیه سوره مبارکه نور ، بدون عنایت به سایر آیاتِ مخصوص به نهى از زنا، متعرض نگاهِ به نامحرم شده؛ بلکه همین آیات شامل زنا نیز مى‌شوند و از آن نهى مى‌کنند. بدین ترتیب، گروه نخست اختصاص به نهى از زنا و گروه دوّم اختصاص به نهى از نگاه کردن دارند و از هیچ یک از دو گروه، غیر از معناى یاد شده، خواسته نشده است. این کار، عمل چشم تلقى مى‌شود و از ایمان به شمار مى‌آید. خداى تبارک و تعالى فرمود: به مردان باایمان بگو: دیدگان خود را از (نگاه به نامحرم) فروگیرند و عفاف خود را نگاه دارند.
بدین سان، آنها را از نگریستن به شرمگاه‌هاى یکدیگر نهى کرد و از نگاه کردن مرد به شرمگاه برادر خود، منع نمود و دستور به حفظ و نگاهدارى آن داد تا کسى بدان نظر نکند و فرمود: به زنان باایمان بگو: دیدگان خود را (از نگاه‌هاى هوس آلود) فروگیرند و دامان خویش را حفظ کنند و هیچ یک از آنها به شرمگاه خواهر خویش ننگرد و شرمگاه خود را از نگاه دیگران محفوظ دارد و فرمود: هر آیه‌اى از قرآن که در آن سخن از شرمگاه به میان آمده، مربوط به زناست، جز این آیه که در مورد نگاه کردن است). همان گونه که روشن است، دلالت این روایت نیز نظیر دلالتِ صحیحه قبلى است. ۱۲.
۳ - اشکال دوم گاهى نیز بحث و مناقشه در این است که شبیه سازى به دو شیوه یاد شده، چه بسا موجبِ به وجود آمدن قشرِ خاصى از مردم گردد؛ به این گونه که دانشمندان شبیه سازى در بین قبایل، به سراغ افراد بلندپایه و شرافتمند، بااخلاق وویژگى‌هاى مناسب مى‌روند و سلول آنها را برگرفته، جایگزین هسته تخمک زن مى‌نمایند، یا نطفه‌اى را که از اسپرم مرد و تخمک زن که هر دو از خانواده‌اى شرافتمند هستند، برمى گیرند و به جنین‌هاى متعددى افزایش و تکثیر مى‌یابند.
بدین ترتیب، ثمره شبیه سازى، نوزادانى‌اند که بدین روش از گروه‌هایى خاص و خانواده‌هاى اشراف پدید آمده‌اند و لازمه آن منقرض گشتنِ دیگر قشرهاى مردم خواهد بود و فرض بر این است که وقتى خداى متعال فرموده است: (ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیره‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم) اراده خداوند بر این تعلق گرفته که فرزندان آدم (علیه‌السلام) داراى تیره و قبیله‌هاى گوناگونى باشند؛ ولى شبیه سازى حرکت بر خلاف مسیرى است که خداى متعال خواسته است؛ حتى گاهى در بحث و مناقشه بر شبیه سازى با دو شیوه مزبور، گفته مى‌شود که: شبیه سازان فقط در پى به وجود آوردن فرزندان پسر هستند؛ چون در بهره ورى از فواید خاص مربوط به آنها، تمایل بیشترى نشان مى‌دهند و این کار بدان جا خواهد انجامید که قشر زن، آن گونه که خدا خواسته، تحقق نیابد و شبیه سازى، حرکت بر خلاف مسیرى است که خدا اراده فرموده است. ۱۲.
۴ - پاسخ به اشکال دوم
۱. شما به ضعف هر دو مناقشه به خوبى آگاهید. نخست این که دو ایراد عنوان شده، خدشه در جواز اصل شبیه سازى و نیز در جهت اختصاص آن به برخى از اقشار مردم یا فقط فرزندان پسر به شمار نمى‌آید. حالا اگر تسلیم ممنوعیّت مترتب بر این اختصاص شویم و آن را بجا بدانیم، باز هم بحث و مناقشه در جوازِ این اختصاص است، نه اشکال بر جواز اصل شبیه سازى.
۲. ممنوعیت یاد شده، در جایى ترتّب مى‌یابد که زاد و ولد از طریق آمیزشِ رایج معمولى ممنوع گردد، و گرنه با جواز آن شیوه ـ چنان که در این گفته‌ها فرض همین است ـ هیچ گاه اختصاص شبیه سازى، به اشراف یا به قشرِ مرد، به محذور یاد شده منتهى نخواهد شد. با مطالبى که یادآور شدیم به بى پایه بودنِ این ایراد پى مى‌برید که مى‌گوید: عمل شبیه سازى، به عدم حصول امر جفت گیرى در اصناف و انواع حیوانات و گیاهان که خواسته خداست، مى‌انجامد؛ زیرا گاهى شبیه سازان، با تمایل به نوعى خاص از موارد مزبور،به این کار اقدام خواهند ورزید و بدین سان، زوجیّتِ میان اشیا از بین مى‌رود، با این که مورد خواست الهی است.
بنابراین حرکت در مسیر شبیه سازى، حرکت بر خلاف جهت مورد خواست خداى متعال است. نخست این که این اشکال، بر جواز اختصاص به این مورد وارد است، نه بر اصل جواز شبیه سازى. دوم این که شبیه سازى، مانع به وجود آمدن انواع و اصناف یاد شده از طریق معمولى و طبیعى نخواهد بود. سوم آن که معمولاً هیچ انگیزه‌اى براى اختصاص دادن شبیه سازى به نوعى خاص از حیوان یا گیاه وجود ندارد. بنابراین به هیچ وجه جایى براى این اشکال وجود نخواهد داشت. ۱۲.
۵ - اشکال سوم گاهى گفته مى‌شود: از فرموده خداى متعال: (واذ قال ربک للملائکة إنى جاعل فى الارض خلیفة) استفاده مى‌شود که خداوند، انسان را جانشین خود قرار داده است. بنابراین اراده و مشیّت الهى این است که انسان، جانشین وى باشد و انسانى که در آیه شریفه یاد و به او اشاره شده، منصرف به همین معناست و مقصود او انسانى است که به روش معمولیِ زاد و ولد به وجود آمده باشد. از این رو، حرکت در مسیر به وجود آوردن آن انسان، به هر یک از دو روش شبیه سازى، موجب جلوگیرى از تحقق اراده خداى متعال که آن انسان باید جانشین وى باشد، خواهد گشت، و بنابه گفته اى، این عمل، کفر آشکار است؛ زیرا دلالت دارد اراده و مشیّت الهى این است که انسان ، داراى تیره‌ها و قبایلِ گوناگون باشد و آیه شریفه به انسانى انصراف دارد که به شیوه معمولى، تولد یافته باشد.
بنابراین حرکت در مسیر به وجود آوردن این انسان، به هر یک از دو روش مزبور، بیرون رفتن از حیطه اراده و مشیّت خداوند در آفرینش اوست که عملى غیر جایز خواهد بود. ۱۲.
۶ - پاسخ به اشکال سوم پاسخ هر دو استدلال، ممنوعیّت انصراف موردِ ادعاست؛ زیرا مدلول نظیر این آیات این است که انسان بما هو انسان جانشین خداست، بى آن که اختصاص به موردى داشته باشد که به شیوه زاد و ولد معمولى و طبیعى به دنیا آمده باشد. چرا این گونه نباشد، در حالى که نوزادى که به شیوه نوین پدید مى‌آید نیز آفریده الهی است و خدا او را آفریده است و او خواسته که آن موجود، انسان باشد. بنابراین به وجود آمدن وى به این روش، آن را از انسان بودن و آفریده خدا بودنش، خارج نخواهد ساخت.
سخن در مورد آیه : (وجعلناکم شعوباً وقبائل لتعارفوا…) نیز همین گونه است؛ زیرا آن گونه که از آیه کریمه استفاده مى‌شود صِرف از یک قبیله یا دسته و گروهى بودن، بر کسى که از آن قبیله و یا آن گروه نیست، امتیازى به شمار نخواهد رفت؛ بلکه معیار اصلى امتیاز و برترى در پیشگاه خداى متعال و کسى که در مسیر خداست، تنها پرواپیشگى و تقواست. به همین دلیل خداوند فرموده است: (ان اکرمکم عندالله اتقیکم). بر این اساس، آیه شریفه به خصوصِ نوعِ معمولیِ انسان‌ها، انصراف ندارد؛ زیرا همان گونه که پوشیده نیست، هدف یاد شده، متفرع بر خصوص این نوع از انسان‌ها نیست.
افزون بر این که مى‌توان گفت: آیه مبارکه، ناظر به تمام افراد انسان است؛ هر چند از دسته و قبایلِ گوناگون باشند، با این تفاوت که هر یک نسبت به دیگرى وجه تمایزى دارد که بدان شناخته و از دیگرى تمیز داده مى‌شود. این وجه تمایز، در فرزندان چندقلوى معمولى که از تمام جهات نظیر یکدیگرند، قابل تحقق است؛ به گونه‌اى که در اثر شباهت زیاد، گاهى یکى با دیگرى اشتباه مى‌شود؛ هر چند توجه یافتن به آن وجه تمایز، فوق العاده دشوار است. بنابراین در میان چندقلوهایى که به روش جدید پدید مى‌آیند یا نوزاد و نوزادانى که از دو سلولِ بدن یک شخص به وجود مى‌آیند نیز وجه تمایزى وجود دارد؛ نهایت این است که توجه یافتن به آن وجه تمایز، بسیار مشکل است. ۱۲.
۷ - اشکال چهارم گفته مى‌شود: بر هم زدن شیوه آمیزش و رواج ازدواج غیر جنسى به تُهى ساختن انسان از انسانیت خود مى‌انجامد که خلاف مشیّت و اراده خداوند در آفرینش انسان است. به دیگر عبارت، خداى متعال فرموده: (ما آدمیزادگان را گرامى داشتیم و آنها را در خشکی و دریا (بر مرکب‌هاى رهوار) حمل نمودیم، از انواع روزى‌هاى پاکیزه به آنان روزى دادیم و آنها را بر بسیارى از موجوداتى که آفریدیم، برترى بخشیدیم). خداى متعال، گرامیداشت و برترى را که در آیه شریفه آمده، براى آدمیزادگان قرار داده و این دو ویژگى از امورى است که خداوند خواسته در آدمیزادگان تحقق یابد.
بنابراین اگر ازدواج به روش غیر جنسى رایج گردد، آدمیزادگان ازغیر شیوه زاد و ولَد طبیعى به وجود مى‌آیند و از آن جا که لفظ (بنى آدم) در آیه مبارکه به خصوص متولدان به روش معمولى طبیعى انصراف دارد، رواج شیوه نوینِ شبیه سازى، موجبِ عدم تحقق مشیّت و اراده الهى در انسان مى‌شود و چنین عملى حرام خواهد بود. ۱۲.
۸ - پاسخ به اشکال چهارم پاسخ این است که نخست، انصراف آیه شریف ممنوع است و مقصود خداى متعال به حسب ظاهرِ آیه شریفه این است که خداوند افراد این نوع را گرامى داشته و بر آفریدگانش برترى بخشیده است و از روزى‌هاى پاکیزه به آنها روزى عطا کرده است. بدین ترتیب، این گرامیداشت و برترى، در بسیارى از آفریدگان الهى براى این نوع ثابت است و تحقق یافتن مصادیق آن به نحو متعارف و معمول اگر خصوصِ زاد و وَلَدِ عادى باشد، موجب نمى‌شود که آن گرامیداشت اختصاص به همین مصادیق داشته باشد؛ بلکه گرامیداشت، براى افراد این نوع ثابت است و چون تحقق یافتن مصداق، براى این افراد از غیر مسیر عادى (شبیه سازى) موجب بیرون رفتن از مصداق بودن، براى نوعِ یاد شده نمى‌گردد، حکم مزبور و گرامیداشت یاد شده، شامل این نوع (شبیه سازى) نیز خواهد گشت.
دوم این که ممنوعیتِ یاد شده، تنها بر رواج یافتن این ازدواج غیر متعارف و بر هم زدن روش آمیزش و زاد و ولدِ عادیِ متعارف، ترتّب مى‌یابد. نهایت این است که رسیدنِ شیوه شبیه سازى به این مرتبه از فزونى، پذیرفتنى نیست و این عمل، موجب حرمت اصل شبیه سازى نخواهد گشت. ۱۲.
۹ - اشکال پنجم گاهى عنوان مى‌شود: شبیه سازى، موجب دور شدن این قبیل کودکان، از خدا و دین مى‌گردد و این خود، بر خلاف مشیّت و اراده الهى است. ۱۲.
۱۰ - پاسخ به اشکال پنجم پاسخ این اشکال با تمام بیان‌ها واضح و روشن است؛ زیرا هیچ گونه دلیلى وجود ندارد که متولدان به روش‌هاى جدید، از خدا و دین فاصله داشته باشند و از صفات وویژگى‌هاى نیک برخوردار نباشند؛ بلکه ظاهر این است که آنان نیز مانند سایر مردم، بشر هستند و داراى اختیارند که راه هدایت یا گمراهى را برگزینند؛ همان گونه که دلیلى وجود ندارد تا بگوید هدف از آفرینش انسان قرار گرفتن در معرض ابتلاى متعارف به بیماری‌های متعارف و غیر متعارف است؛ چنان که در متولدان به شیوه‌هاى عادى نیز چنین هدفى وجود ندارد تا بگوییم: دسته‌اى از این انسان‌ها که سالم و نیرومندند، برخلاف اراده خدا از آفرینش آنها این گونه سالم و نیرومندند.
چگونه چنین چیزى صحیح است، با این که همه انسان‌ها آفریده خدا هستند و از هریک آنان، آنچه خدا بخواهد، به وجود مى‌آید و خارج شدن گروه و یا فردى از تحت مشیّت و اراده خداوند، معنا ندارد! افزون بر این، ممنوعیت یاد شده بر فرض پذیرفتن آن، در جایى مترتّب است که متولدان به شیوه نوین، بى نهایت فراوان باشند و چنین چیزى مانع اصل به وجود آوردنِ افرادى اندک به این روش و یا دیگر شیوه‌هاى جدید، نخواهد بود. ۱۲.
۱۱ - اشکال ششم گاهى گفته مى‌شود: جواز شبیه سازى سنّتى و همسان طلبى، به جایى مى‌انجامد که بسیارى از دنیاطلبان، به سمت و سوى دستیابى به این گونه کودکان خواهند رفت و آنها را مى‌فروشند و به اموال و دارایى هنگفتى دست مى‌یابند. بنابراین جواز شبیه سازى به این دو شیوه، در حقیقت جواز فروش انسان تلقّى مى‌شود که عملى بسیار نکوهیده است. ۱۲.
۱۲ - پاسخ به اشکال ششم شما به خوبى آگاهید که صِرف این تجویز، لازمه‌اش تجویز فروش کودکان تولد یافته به این روش (شبیه سازى) نخواهدبود وتردیدى نیست به اقتضاى ادلّه، بر این کودکان نیز حکم شرعى بار مى‌شود و آنها آزادند و فروختن آنها روا نیست و این موضوع پرواضح است. افزون بر این که شبیه سازیِ همسان طلبى، موجب نمى‌شود که چندقلوها، داراى پدر و مادر نباشند؛ ممکن است مقصود اشکال کننده این باشد که دستیابى به این فرزندان به دو روش مزبور موجب مى‌شود که آنان کار خلاف و گناه را براى کسى که درصدد انجام آن است، به آسانى مرتکب شوند؛ چون از وجود پدر و مادر محروم‌اند و یا مانند فرزندانى که به شیوه معمولى متولد مى‌شوند، نزد کسى خواستنى و دوست داشتنى نیستند.
اگر مقصود این است، این اشکال بر جواز اصل پدید آوردن آنها به دو شیوه مزبور، وارد نیست؛ زیرا اقتضاى ادله، پدید آوردن آنها به دو روش یاد شده، جایز و فروش آنها حرام است، و به سادگى روآوردن آنها به گناه، به هیچ وجه موجب ممنوعیت پدید آوردن آنها نمى‌گردد. در اشکالى نزدیک به همین معنا گفته مى‌شود: تجویز دو شیوه شبیه سازى به جایى مى‌انجامد که جهت استفاده از اعضاى بدن آنها براى پیوند به دیگران، بدون اجازه آنها بلکه بى توجه به اصل حیات و زندگى آنها، دست به تولید چنین کودکانى مى‌زنند. پاسخ این ایراد نیز از مطالبى که یادآور شدیم، دانسته مى‌شود. ۱۲.
۱۳ - اشکال هفتم گاهى مى‌گویند: تجویز شبیه سازى به دو شیوه مزبور، چه بسا موجب شود در همسان طلبى لازم آید که سلولِ جنین از صاحبِ اسپرم یا تخمک فرد تبهکارى گرفته شود. بنابراین برگرفتن سلول‌هایى از شخصى نظیر وى، موجب پدید آمدن کودکانى تبهکار خواهدشد؛ زیرا آنان وارث پدر و مادرى تبهکارند که این کار، عملى بسیار ناپسند است. همچنین اگر هسته سلول شخصى تبهکار گرفته شود و جایگزین هسته تخمک زنى گردد، این کار نیز موجب پدید آمدنِ کودکى تبهکار و مورد تنفّر خواهدشد. بنابراین تجویز هر یک از دو روش شبیه سازى، بسیار مشکل است. ۱۲.
۱۴ - پاسخ به اشکال هفتم پاسخ این است که صِرف تبهکار بودنِ پدر یا مادر، لازمه‌اش تبهکار شدنِ کودک نخواهدبود؛ زیرا چه بسا فرزندان انسان‌هایى تبهکار و سرکش که خود افرادى شایسته بوده‌اند. بنابراین ممنوعیت انجام عمل شبیه سازى از این جهت، بدون دلیل است. دوم این که این وجه نمى‌تواند دلیلِ بر ممنوعیتِ اصلِ پدید آوردنِ به دو روشِ یاد شده، گردد، بلکه اگر تسلیم این نظریه نیز شویم،این ممنوعیت ب. غ. موارد مزبور، تعمیم نمى‌یابد، در غیر این موارد، منعى صورت نمى‌گیرد. سوم این که اگر تسلیم این وجه شویم،این اشکال فقط در مورد همسان طلبى امکان پذیر است؛ ولى همان گونه که پوشیده نیست، این وجه در شبیه سازى سنّتى جارى نخواهدبود. ۱۲.
۱۶ - پاسخ به اشکال هشتم پاسخ این است که نخست، این اشکال بر تعمیم یافتن وارد است، نه بر اصل جواز شبیه سازى. دوم این که مبتلاشدن ـ اگر تسلیم آن شویم ـ زیان و آسیبى به آنها، از ناحیه شخص اقدام کننده بر تولد آنان به دو شیوه یاد شده، به شمار نمى‌آید؛ زیرا اقدام کننده تنها مقدمات آفرینش آنها را به اراده و مشیّت الهى، مهیا کرده است و سپس به دلایل و اسبابى طبیعى، مبتلاى به آن بیمارى شده‌اند. نهایت این است که شخص اقدام کننده، تنها موجب پدید آمدن آنان شده و این کار نظیر آن است که پدر و مادر به روشِ آمیزش، به تکثیر نسل اقدام نمایند.
همان گونه که در آن شیوه اشکالى وجود ندارد، در این جا نیز همین گونه است. سوم این که مبتلا شدنِ به بیمارى‌اى نظیر بیماری پدر و مادر یا صاحبِ سلول، قطعى نیست و دلیلى برپدید آمدنِ چنین ابتلایى وجود ندارد تا اقدام به شبیه سازى ممنوع باشد. ۱۲.
۱۷ - اشکال نهم گفته‌اند: شبیه سازى به هر دو شیوه حرام است؛ زیرا هر یک از آنها خروج از راهى است که خداوند آن را راهِ به وجود آمدن انسان قرار داده است. ۱۲.
۱۸ - پاسخ اشکال نهم عدم صحت این نظریه واضح است، زیرا کارى که انجام آن بر خلاف راه و روش عادى است، دلیل بر ممنوعیت آن در شرع مقدّس نمى‌تواند باشد. ۱۲.
۱۹ - اشکال دهم گاهى مى‌گویند: ـ آن گونه که از دانشمندى مسیحی نقل شده ـ دستیابى به هر یک از دو روش شبیه سازى، مخالف با نظام اخلاقى است و موجب مى‌شود این نوزادان به صفات و ویژگى‌هاى کمال، آراسته نباشند. ۱۲.
۲۰ - پاسخ به اشکال دهم این دیدگاه نیز بنابر اصل، مردود است؛ زیرا بر این مطلب هیچ گونه دلیلى وجود ندارد؛ بلکه این نوزادان نیز داراى اختیارند و یا به هدایت کلى الهی هدایت مى‌یابند و به کمالات مورد نظر دست مى‌یابند و یا نظیر دیگر انسان‌ها به ورطه گمراهى مى‌افتند. در نتیجه، ما به دلیلى که اصل اقدام بر پدید آوردنِ انسان و حیوانى را از این دو شیوه نوین ممنوع مى‌سازد، برنخوردیم. آنچه بیان شد درباره مواردى بود که چه بسا مانع از هر دو روش، شمرده مى‌شد.
منبع: مؤمنون/سوره۲۳، آیه۵ ۷ · نور/سوره۲۴، آیه۳۰۳۱ · ج۲، ص۱۰۱ · ج۲، باب فی أنّ الایمان مبثوث لجوارح البدن کلها، حدیث۱۳، ص۳۶ ۳۵ · حجرات/سوره۴۹، آیه۱۳ · بقره/سوره۲، آیه۳۰ · اسراء/سوره۱۷، آیه۷۰
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.