شجاعت در قرآن: مراتب شجاعت

شجاعت از نظر شدت و ضعف دارای مراتبی است و هر مرتبه‌ای نیز به نوبه خود دارای درجات شدت و ضعف م. ب.. ۵. ۱ - چیرگی بردشمن در جنگ اولین مرتبه شجاعت: چیرگی بر دشمن در میدان جنگ و جز آن مانند بحث، مسابقه و... است، و خدای تعالی به این مرتبه چنین اشاره فرموده است: … ان الله اصطفاه علیکم وزاده بسطة فی العلم والجسم … . به درستی که خدا او را بر شما برگزید و در دانش و توانایی او را افزونی بخشید…. ۵. ۲ - چیرگی بر نفس دومین مرتبه شجاعت: ، چیره شدن بر نفس اماره و هوای نفس است. چنان که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود: اشجع الناس من غلب هواه. شجاعترین مردم کسی است که بر هوای نفسش چیره گردد. همچنین آن حضرت فرمود: مرحبا بقوم قضوا الجهاد الاصغر و بقی علیهم الجهاد الاکبر، قیل: یا رسول الله و ما الجهاد الاکبر؟ قال: جهاد النفس. آفرین بر گروهی که جهاد اصغر را پشت سر گذاشتند و جهاد اکبر را در پیش دارند. گفته شد: ‌ای رسول خدا، جهاد اکبر چیست؟ حضرت فرمود: پیکار با نفس. چیرگی در این میدان جز با فضل و رحمت الهی ممکن نیست. چنانکه می‌فرماید: ... ان النفس لامارة بالسوء الا ما رحم ربی.. ..... همانا نفس، بسیار به بدی فرمان می‌دهد، مگر آنکه مورد رحمت پروردگارم قرار گیرم... و نیز می‌فرماید: ... والا تصرف عنی کیدهن اصب الیهن واکن من الجاهلین. ... بارالها اگر تو حیله اینان را به لطف و عنایت خود از من دفع نفرمایی، به آنها میل کرده و از اهل جهل و شقاوت گردم. ۵. ۳ - چیرگی بر مشکلات زندگی سومین مرتبه شجاعت: غلبه بر مشکلات در فراز و نشیب زندگانی دنیا و زرق و برق و سختی‌ها و ناملایمات آن است که بر اساس سنت الهی روی می‌دهد. چنان که قرآن کریم می‌فرماید: احسب الناس ان یترکوا ان یقولوا آمنا وهم لا یفتنون ولقد فتنا الذین من قبلهم فلیعلمن الله الذین صدقوا ولیعلمن الکاذبین. آیا مردم چنین پنداشتند که به صرف اینکه گفتند ما به خدا ایمان آورده‌ایم، رهایشان کنند و بر این دعوی هیچ امتحان نکنند؟ و ما امت‌هایی را که پیش از اینان بودند، به امتحان و آزمایش آوردیم تا خدا دروغگویان را از راستگویان کاملا معلوم کند. قرآن ، روایات ، تجربه و تاریخ گواه آنند که انسان در این عرصه مغلوب شده است، مگر آنان که مورد رحمت الهی قرار گرفته‌اند. خدای متعال می‌فرماید: ان الانسان خلق هلوعا اذا مسه الشر جزوعا و اذا مسه الخیر منوعا الا المصلین. همانا انسان حریص آفریده شده است. آنگاه که شری به او رسد، سخت به فریاد آید. و هنگامی که مال به او رسد، منع احسان کند. جز نمازگزاران (راستین). فاما الانسان اذا ما ابتلاه ربه فاکرمه و نعمه فیقول ربی اکرمن و اما اذا ما ابتلاه فقدر علیه رزقه فیقول ربی اهانن. اما انسان چون خدا او را به رنج و غمی مبتلا سازد، سپس به کرم خود او را نعمتی برای آزمایش و امتحان بخشد، در آن حال گوید خدا مرا گرامی و عزیز داشت. و چون او را باز برای آزمودن، تنگ روزی و فقیر کرد، گوید خدا مرا خوار گردانید. ۵. ۴ - چیرگی بر رذائل اخلاقی مرتبه چهارم: ، مقامی بلند و والاست که بالاتر از آن مقامی نیست و آن چیرگی بر صفات ناپسند ، خصوصا ریشه کن کردن آنها از وجود انسان و سپس غرس نهال فضایل در جان و دل است، و این مهم جز با فضل و رحمت خداوند ممکن نگردد، چنانکه می‌فرماید: و لو لا فضل الله علیکم و رحمته ما زکی منکم من احد ابدا و لکن الله یزکی من یشاء... و اگر فضل و رحمت خدا شامل حال شما نبود، احدی از شما پاک و پاکیزه نمی‌شد، لیکن خدا هر کس را که می‌خواهد منزه و پاک می‌گرداند. و چه نیکو گفته‌اند که این چیرگی همچون چاه کندن با ناخن است. در عین حال این کار ضروری است و چنان که پیشتر بیان شد عقلا و شرعا از واجب‌ترین واجبات است و خداوند پس از ذکر ده سوگند و تاکیدات فراوان می‌فرماید: قد افلح من زکاها و قد خاب من دساها. هر که نفس ناطقه خود را از گناه و بدی پاک و منزه سازد، به یقین رستگار خواهد بود و هر که او را به کفر و گناه پلید گرداند، البته زیان کار خواهد گشت. منبع: بقره/سوره۲، آیه۲۴۷ · نهج الفصاحه، ح ۲۹۹ · بحار الانوار، ج۷۰، ص۶۵، ح ۱ · یوسف/سوره۱۲، آیه۵۳ · یوسف/سوره۱۲، آیه۳۳ · عنکبوت/سوره۲۹، آیه۲-۳ · معارج/سوره۷۰، آیه۱۹-۲۲ · فجر/سوره۸۹، آیه۱۵-۱۷ · نور/سوره۲۴، آیه۲۱ · شمس/سوره۹۱، آیه۹-۱۰