شجاعت: مراتب شجاعت

شجاعت از نظر شدت و ضعف دارای مراتبی است و هر مرتبه‌ای نیز به نوبه خود دارای درجات شدت و ضعف م. ب.. ۴. ۱ - چیرگی بر دشمن اولین مرتبه شجاعت چیرگی بر دشمن در میدان جنگ و جز آن مانند بحث ، مسابقه و... است، و خدای تعالی به این مرتبه چنین اشاره فرموده است: «... اِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَیْکُمْ وَ زادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ...؛ به درستی که خدا او را بر شما برگزید و در دانش و توانایی او را افزونی بخشید....» ۴. ۲ - چیرگی بر نفس دومین مرتبه شجاعت، چیره شدن بر نفس اماره و هوای نفس است. چنانکه رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) فرمود: «اشجع النّاس من غلب هواه؛ شجاع‌ترین مردم کسی است که بر هوای نفسش چیره گردد.» همچنین آن حضرت فرمود: «مرحبا بقوم فضوا الجهاد الاصغر و بقی علیهم الجهاد الاکبر، قیل: یا رسول‌الله و ما الجهاد الاکبر؟ قال: جهاد النفس؛ آفرین بر گروهی که جهاد اصغر را پشت سر گذاشتند و جهاد اکبر را در پیش دارند. گفته شد: ‌ای رسول خدا، جهاد اکبر چیست؟ حضرت فرمود: پیکار با نفس.» چیرگی در این میدان جز با فضل و رحمت الهی ممکن نیست. چنانکه می‌فرماید: «... انّ النّفس لَامارة بالسّوء الّا ما رحم ربّی...؛ همانا نفس ، بسیار به بدی فرمان می‌دهد، مگر آنکه مورد رحمت پروردگارم قرار گیرم...» و نیز می‌فرماید: «... والّا تصرف عنّی کیدهنّ اصب الیهنّ واکن من الجاهلین؛ بارالها اگر تو حیله اینان را به لطف و عنایت خود از من دفع نفرمایی، به آنها میل کرده و از اهل جهل و شقاوت گردم.» ۴. ۳ - غلبه بر مشکلات سومین مرتبه شجاعت غلبه بر مشکلات در فراز و نشیب زندگانی دنیا و زرق و برق و سختی‌ها و ناملایمات آن است که بر اساس سنت الهی روی می‌دهد. چنانکه قرآن کریم می‌فرماید: «الم احسب النّاس ان یترکوا ان یقولوا آمنا و هم لایفتنون. و لقد فتنّا الّذین من قبلهم فلیعلمنّ الله الّذین صدقوا و لیعلمنّ الکاذبین؛ آیا مردم چنین پنداشتند که به صرف اینکه گفتند ما به خدا ایمان آورده‌ایم، رهایشان کنند و بر این دعوی هیچ امتحان نکنند؟ و ما امت‌هایی را که پیش از اینان بودند، به امتحان و آزمایش آوردیم تا خدا دروغ‌گویان را از راست‌گویان کاملاً معلوم کند.» قرآن ، روایات ، تجربه و تاریخ گواه آن‌اند که انسان در این عرصه مغلوب شده است، مگر آنان که مورد رحمت الهی قرار گرفته‌اند. خدای متعال می‌فرماید: «اِنَّ الْاِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً• اِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً• وَ اِذا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً• اِلاَّ الْمُصَلِّینَ؛ همانا انسان حریص آفریده شده است. آنگاه که شری به او رسد، سخت به فریاد آید. و هنگامی که مال به او رسد، منع احسان کند. جز نمازگزاران (راستین). » «فَاَمَّا الْاِنْسانُ اِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَاَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی اَکْرَمَنِ وَ اَمَّا اِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی اَهانَنِ؛ اما انسان چون خدا او را به رنج و غمی مبتلا سازد، سپس به کرم خود او را نعمتی برای آزمایش و امتحان بخشد، در آن حال گوید خدا مرا گرامی و عزیز داشت. و چون او را باز برای آزمودن، تنگ روزی و فقیر کرد، گوید خدا مرا خوار گردانید.» ۴. ۴ - چیرگی بر صفات مرتبه چهارم، مقامی بلند و والاست که بالاتر از آن مقامی نیست و آن چیرگی بر صفات ناپسند، خصوصاً ریشه‌کن کردن آنها از وجود انسان و سپس غرس نهال فضایل در جان و دل است، و این مهم جز با فضل و رحمت خداوند ممکن نگردد، چنانکه می‌فرماید: «وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زَکی مِنْکُمْ مِنْ اَحَدٍ اَبَداً وَ لکِنَّ اللَّهَ یُزَکِّی مَنْ یَشاءُ...؛ و اگر فضل و رحمت خدا شامل حال شما نبود، احدی از شما پاک و پاکیزه نمی‌شد، لیکن خدا هر کس را که می‌خواهد منزه و پاک می‌گرداند.» و چه نیکو گفته‌اند که این چیرگی همچون چاه کندن با ناخن است. در عین حال این کار ضروری است و چنانکه پیش‌تر بیان شد عقلاً و شرعاً از واجب‌ترین واجبات است و خداوند پس از ذکر ده سوگند و تاکیدات فراوان می‌فرماید: قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها ـ وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها؛ هر که نفس ناطقه خود را از گناه و بدی پاک و منزه سازد، به یقین رستگار خواهد بود و هر که او را به کفر و گناه پلید گرداند، البته زیانکار خواهد گشت.» منبع: بقره/سوره ۲، آیه ۲۴۷ · نهج‌الفصاحه، ح ۲۹۹ · بحارالانوار، ج۷۰، ص۶۸ · یوسف/سوره ۱۲، آیه ۵۳ · یوسف/سوره ۱۲، آیه ۳۳ · عنکبوت/سوره ۲۹، آیه ۲-۳ · معارج/سوره ۷۰، آیه ۱۹-۲۲ · فجر/سوره ۸۹، آیه ۱۵-۱۷ · نور/سوره۲۴، آیه۱۱ · شمس/سوره۹۱، آیه۹-۱۰