شرایط تکلیف: قدرت

از دیگر شرایط تکلیف، توانایی مکلف بر انجام دادن آن است. در روایات اسلامی نیز تکلیف به بیش‌تر از توان نفی شده است ولی برخی نحله‌ها، مانند اشاعره، قدرت را شرط تکلیف ندانسته و تکلیف افراد به بیش از حد توان آنان را بر خداوند جایز شمرده‌اند. یکی از مستندات آنان آیه ۲۸۶ بقره است که در آن پیامبراکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) از خداوند خواستار مکلّف نشدن خود به بیش از حد توان است: «و لا تُحَمِّلنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ»؛ با این بیان که اگر چنان تکالیفی بر خداوند روا نبود چنین درخواستی معنا نداشت. در پاسخ گفته شده اوّلا، مراد آیه درخواست مبتلا نشدن به عذاب یا تکالیفی است که به عنوان عذاب برای بنده مقرر می‌شود. ثانیاً، بر فرض این‌که مراد تکلیف به بیش از حد توان باشد درخواست نفی آن، دلیل بر جواز مکلف کردن انسان به چنین تکالیفی از سوی خداوند نیست. برخی با استناد به آیه ۲۸۴ بقره که از محاسبه الهی از هرآنچه بر قلب انسان می‌گذرد خبر می‌دهد: «اِن تُبدوا ما فی اَنفُسِکُم اَو تُخفوهُ یُحاسِبکُم بِهِ اللّه»، گفته‌اند: برخی از اموری که بر قلب انسان می‌گذرد اختیاری نیست، پس محاسبه انسان بر آن‌ها تکلیف به بیش از حد توان انسان است. در جواب باید گفت امر در آیه حقیقی و تکلیفی نیست، بلکه هدف از آن، آشکار کردن عجز ملائکه و خاموش ساختن اعتراض آنان نسبت به خلافت آدم بوده است. دراین باره به آیاتی دیگر نیز استناد شده است؛ در پاسخ این استدلال نیز گفته شده است که مکلف شدن کفار به ایمان با وجود آگاهی خداوند از این امر به جهت اهدافی دیگر از جمله اتمام حجت بر کافران، دستیابی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) به پاداش ابلاغ و اموری دیگر بوده است. منبع: سید علی الطباطبائی (م ۱۲۳۱ ق)، ریاض المسائل، ج۸، ص۱۰۸، قم، موسسة آل البیت (علیهم‌السلام)، ۱۴۱۸ ق · بقره/سوره۲، آیه۲۳۳ · حج/سوره۲۲، آیه۷۸ · الفخر الرازی (م ۶۰۶ ق)، التفسیر الکبیر، ج۷، ص۱۴، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۲۱ ق · الطوسی (م ۴۶۰ ق)، الاقتصاد الهادی، ج۱، ص۶۱، به کوشش حسن سعید، تهران، مکتبة جامع چهل ستون، ۱۴۰۰ ق · الکلینی (م ۳۲۹ ق)، الکافی، ج۱، ص۱۶۱-۱۶۳، به کوشش غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۵ ش · سید نعمت الله الجزائری (م ۱۱۱۲ ق)، نور البراهین، ج۲، ص۲۶۱، به کوشش رجائی، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۷ ق · بقره/سوره۲، آیه۲۸۶ · الفخر الرازی (م ۶۰۶ ق)، التفسیر الکبیر، ج۷، ص۱۵۹ ـ ۱۵۸، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۲۱ ق · الفخر الرازی (م ۶۰۶ ق)، التفسیر الکبیر، ج۷، ص۱۵۸، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۲۱ ق · الطباطبایی (م ۱۴۰۲ ق)، المیزان، ج۲، ص۴۴۵، بیروت، اعلمی، ۱۳۹۳ ق · بقره/سوره۲، آیه۲۸۴ · الطباطبایی (م ۱۴۰۲ ق)، المیزان، ج۲، ص۴۳۷، بیروت، اعلمی، ۱۳۹۳ ق · الطباطبایی (م ۱۴۰۲ ق)، المیزان، ج۲، ص۴۳۶، بیروت، اعلمی، ۱۳۹۳ ق · الفخر الرازی (م ۶۰۶ ق)، التفسیر الکبیر، ج۷، ص۱۳۴، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۲۱ ق · بقره/سوره۲، آیه۳۰-۳۲ · ج۱، ص۳۳، به کوشش جعفر الهادی، قم، مؤسسه امام صادق (علیه‌السلام)، ۱۴۱۳ ق · الفخر الرازی (م ۶۰۶ ق)، التفسیر الکبیر، ج۲، ص۱۷۷، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۲۱ ق · بقره/سوره۲، آیه۶-۷ · هود/سوره۱۱، آیه۱۹-۲۰ · نحل/سوره۱۶، آیه۱۰۸ · یس/سوره۳۶، آیه۱۰ · مسد/سوره۱۱۱، آیه۱-۳ · الفخر الرازی (م ۶۰۶ ق)، المحصول، ج۲، ص۲۲۴-۲۲۵، به کوشش طه جابر، بیروت، الرسالة، ۱۴۱۲ ق · ج۱، ص۱۰۶، به کوشش العراقی، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۷ ق