شرایط مفسر: فعال بودن ذهن

میزان استفاده هر کس از متنی مانند قرآن، بستگی به فعال بودن ذهن و میزان سؤال‌هایی دارد که برای وی در مورد آن متن مطرح است. هم نوع سوالی که مطرح می‌شود و هم دقتی که در طرح سؤال رعایت می‌شود، در دستیابی به پاسخ صحیح مؤثر است؛ ولی افزون بر این‌ها، میزان سؤال‌های مطرح شده نیز نقش مهمی ایفا می‌کند. بنابراین می‌توان یکی از عوامل مهم متفاوت بودن برداشت‌های مفسرانی که تخصص‌های مختلف دارند، مطرح شدن سؤال‌های مختلف و متناسب با تخصص شان دانست؛ سؤال‌هایی که برای فردی که دارای آن تخصص نبوده مطرح نشده و یا کم اهمیت تلقی شده است؛ چنان که باروری تفاسیر متاخر نسبت به تفاسیر متقدم، نیز نوعا معلول این مسأله بوده است که در گذر زمان سؤال‌های جدیدی مطرح شده است که پاسخ قرآنی وحیانی می‌طلبیده و مفسران گران قدری که این سؤال‌ها و نیازهای فکری برایشان مطرح بوده، در صدد یافتن پاسخ آن‌ها از قرآن برآمده‌اند. البته نباید نقش مهم سؤال‌های بیشتر و متنوع‌تر را مطلق پنداشت و تاثیر سایر عوامل را نادیده گرفت. در اینجا ذکر این نکته ضروری است که رجوع به آرا و اندیشه‌ها، مطالعه دیدگاه‌های مطرح شده در علوم مختلف و آشنایی با موضوع‌ها و مسایل علوم جدید چنان چه به منظور یافتن سؤال‌های بیشتر باشد، نه تنها زمینه تفسیر به رای و انحراف در تفسیر نخواهد بود، بلکه کمال و باروری بیشتر آن را به ارمغان می‌آورد؛ ولی اگر این مراجعه برای حاکمیت بخشیدن آن آرا بر قرآن و تفسیر و یا مستمسک قرار دادن قرآن برای توجیه آن‌ها باشد، از نظر روش شناسی تفسیر، نادرست بوده، و از نظر ارزش شناسی اخلاقی و بینش دینی، مورد نکوهش و مصداقی از تفسیر به رأی م. ب..