دکترین
شرح حدیث غضب: بررسی فواید بحث
مقدمه رساله مذکور در بیان فوایدی چند است که پیش از بیان مطلب، دانستن آنها سودمند است: ۳.
۱ - فایده اول اینکه، شخص انسانی نسخه مختصره و مجموعه معتبره‌ای است از عالم، به این معنا که آنچه در عالم است از مظاهر جلال و جمال، چه از امور بسیطه و چه از امور مرکبه و چه از امور مادیه و چه از امور مجرده از ماده، نمونه‌ای از آن در این نسخه و مجموعه هست ولو بالقوة و الاستعداد. و ریب و دغدغه در این، فی الجمله نیست. سال‌ها دل طلب جام جم از ما می‌کرد آنچه خود داشت ز بیگانه تمنا می‌کرد و شاهد بر این مدعا بسیار است؛ چه از حس و چه از عقل و چه از نقل و چه از آیات و چه از روایات منقوله از اهل بیت اطهار (صلوات الله علیهم اجمعین) .
و اگرچه بیان این مذهب و تحقیق آن موکول است به بسط تمامی، که این رساله را گنجایش آن نیست، با اینکه در اینجا هم لزومی ندارد و لازم این مقاله آن است که در همین مجموعه و نسخه هر یک از عقل _که آن را قوه عاقله و صفت ملکیت می‌نامند_ و جهل _که آن را قوه شهویه متضمنه هر یک از صفت شیطانی است و سبعیت و بهیمیت می‌نامند_ نیز در آن هست. آدمی زاده طرفه معجونی است از فرشته سرشته وز حیوان گر کند میل، این شود پس ازین ور کند میل، آن شود به از آن ۳.۱.
۱ - شواهد وجود عقل و شهوت در آدمی و بر وجود هر یک از عقل و شهوت در آدمی مکلف، شواهد و ادله بسیار است. علاوه بر آنچه که اشاره شد، با آنکه خلافی در آن نیست، بلکه اتفاقی کل عقلاست، بلکه حس و عیان نیز به طریق ان شاهد بر آن است و احتیاج به دلیل و شاهد ندارد. و از آن جمله است، جمیع ادله قاطعه، چه از عقل و چه از غیر آن، چه از آیات و چه از اخبار ماثوره از اهل بیت اطهار و چه از اجماع و چه از ضرورت مذهبیه و دینیه که دلالت بر ثبوت احکام شرعیه و تکالیف الهیه د.
ح. مکلفین از آدمیین و مکلف بودن آنها به اینها دارند؛ زیرا که دلالت واضحه دارند جمیع آنها به طریق ان بر وجود عقل و قوه عاقله در آنها؛ زیرا که به حکم ادله قطعیه، بلکه ضرورت دینیه نیز تکلیف غیر عاقل جایز و روا نیست. و نیز دلالت واضحه دارند بر وجود قوه شهویه در آنها؛ زیرا که تحصیل حاصل، چون تکلیف ب. غ. مقدور محال و ممتنع است، به ضرورت عقل قاطع و شهادت نقل ساطع. و از آن جمله است، نیز ادله متکثره معتبره، چه قطعیه و چه غیر قطعیه، چه از آیات شریفه و چه از اخبار متواتره و چه از اجماع و چه از ضرورت مذهبیه و دینیه _که دلالت بر لزوم مخالفت نفس و هوی دارد_؛ زیرا که دلالت و شهادت دارند جمیع آنها بر وجود هر یک از قوه شهویه و قوه عاقله درآنها.
و از آن جمله است، نیز اخبار متواتره که دلالت دارند بر اینکه مناط در تکلیف و ثواب و عقاب عقل است؛ زیرا که دلالت واضحه دارند به طریق ان بر وجود هر یک از آنها در آنها. و از آن جمله است، اخبار معتبره متکثره که به خصوص دلالت دارند بر خلق عقل و جهل و جنود هر یک از آنها، و بر اینکه سرمایه سعادت انسانی، عقل و قوه عاقله است و سرمایه زیان و خسارت وی قوه شهویه است، و بر اینکه آنچه از خیرات و اعمال شایسته و افعال حسنه از وی صادر می‌شود، به واسطه عقل و قوه عاقله و صفت ملکیت مخلوقه در وی است، و آنچه از شرور و اعمال ناشایسته و افعال قبیحه از وی به ظهور می‌رسد، به واسطه قوه شهویه و صفت شیطانیت و سبعیت و بهیمیت موجوده در آن است.
بلکه از اخباری که در بیان خلق عقل و جهل و جنود هر یک از آنها وارد شده است، برمی آید که جمیع خیرات و اعمال شایسته از جنود و سپاه جهل و لوازم آن است و جمیع شرور و اعمال ناشایسته از جنود و سپاه عقل و لوازم آن است و به طریق ان دلالت می‌کند بر وجود هر یک از آن دو قوه در آن، و هو المطلوب. و مضمون آن، این است که گناهی که از گناهکار سر می‌زند، از شهوت است و دلالت این مضمون بر وجود قوه شهویه در آن، در نهایت وضوح است و به طریق ان نیز دلالت واضحه بر وجود قوه عاقله در آن دارد، و هو المطلوب.
و مضمون آن، این است که گفت عبدالله بن سنان که سؤال کردم از حضرت امام جعفر صادق (علیه الصلاة والسلام) که ملائکه افضل‌اند یا بنی آدم ؟ پس هر که عقل وی غالب باشد بر شهوت وی، پس آن بهتر از ملائکه است و هر که شهوت وی غالب باشد بر عقل، وی پس بدتر است از حیوانات. و دلالت این حدیث بر مدعا در نهایت وضوح است. و بالجمله، اخباری که دلالت بر مدعا دارد، مثل آیات شریفه، بسیار است. ۳.
۲ - فایده دوم اینکه، در آدمی _که نسخه مختصر عالم است_ آیا ملک و شیطان هست یا نه؟ لازم مقاله گذشته _که آدمی نسخه مختصره عالم است_ این است که هر یک از این دو نیز در وی وجود دارد و تحقیق مطلب، این است که اشکالی نیست در اینکه ملک در آدمی هست، بلکه تا به حال به کسی که منکر این باشد برنخورده‌ایم. و شاهد و دلیل بر این مطلب نیز بسیار است. ۳.۲.
۱ - شواهد وجود ملک در آدمی از آن جمله است، آیه شریفه «و ایدهم بروح منه»؛ زیرا که مراد از این روح _که خداوند عالم، بندگان مؤمنین خود را مؤید گردانیده به وی_ ملک است، چنانچه حضرت امام جعفر صادق (علیه‌السّلام) بیان و تفسیر آن فرموده‌اند. و از آن جمله است، نیز آیه شریفه «عن الیمین و عن الشمال قعید ما یلفظ من قول الا لدیه رقیب عتید»؛ زیرا که از حضرت امام جعفر صادق منقول است که مراد از رقیب عتید و قعید عن الیمین و عن الشمال در این آیه، ملک و شیطان است، که منزلگاه آنها در دو گوش دل است.
و از آن جمله است، نیز آیه شریفه «الشیطان یعدکم الفقر و یامرکم بالفحشاء والله یعدکم مغفرة منه و فضلا»؛ زیرا که حضرت امام جعفر صادق (علیه‌السّلام) فرموده‌اند که مراد از وعده دهنده در این آیه به مغفرت و فضل، ملکی است که با آدمی است؛ همچنان که مراد از شیطان در این آیه نیز، همان شیطانی است که با وی است. فقال: انه لیس فی احد، الا و معه ملک و شیطان. فاذا کان فرحه، کان دنو الملک منه، و اذا کان حزنه کان دنو الشیطان منه. و ذلک قول الله (عزوجل): «الشیطان یعدکم الفقر و یامرکم بالفحشاء و الله یعدکم مغفرة منه و فضلا و الله واسع علیم».
پس آن حضرت فرمودند در جواب: که به درستی که نیست احدی، مگر اینکه با اوست ملکی و شیطانی؛ پس هرگاه فرح او را به هم رسد، ملک نزدیک به وی شده و هرگاه، حزن و اندوه به هم رساند، شیطان نزدیک به وی شده و همین است مراد از فرموده خداوند عالم: «الشیطان یعدکم الفقر»، الی آخر آیه. لمة من الشیطان و لمة من الملک، فلمة الملک الرقة و الفهم، و لمة الشیطان السهو و الغفلة. و مضمون آن، این است که دو بی خودی است _یعنی در آدمی_: یکی از شیطان است و دیگری از ملک، پس بی خودی از ملک نازکی دل و ادراک است، و بی خودی از شیطان سهو و غفلت است.
و دلالت وی بر مدعا در نهایت وضوح است. هذا یامره و هذا یزجره. الشیطان یامره بالمعاصی، و الملک یزجره عنها و هو قول الله (عزوجل): «عن الیمین و عن الشمال قعید. ما یلفظ من قول الا لدیه رقیب عتید». و مضمون این حدیث، آن است که آن حضرت فرمود: که نیست دلی، مگر اینکه از برای وی دو گوش است؛ بر یکی از آنها ملکی است که ارشاد کننده به صواب است و بر دیگری، شیطانی است که گمراه کننده و فتنه انگیز و راهنمایی کننده به خطاست. این یکی امر می‌کند شخص را و آن دیگری زجر و منع می‌نماید.
شیطان امر می‌کند وی را به کردن معاصی، و ملک ممانعت می‌نماید وی را از ارتکاب معاصی. و این است مراد از فرموده خدای (عزوجل): «عن الیمین و عن الشمال»، الی آخر آیه. الحدیث. و مضمون آن، این است که از برای دل، دو گوش است؛ پس هر گاه میل کند بنده به گناه کردن و معصیت نمودن، روح ایمان گوید: او را مکن، و شیطان گوید: او را بکن. فیؤید الله (عزوجل) المؤمن بالملک. فذلک قوله: «و ایدهم بروح منه». و مضمون آن، این است که آن بزرگوار فرمودند: نیست مؤمنی، مگر اینکه از برای دل وی دو گوش است در اندرون آن: گوشی است که می‌دمد در وی شیطان، که خناس وسوسه کننده است، و گوشی دیگر می‌دمد در وی ملک.
پس مؤید می‌گرداند خدای (عزوجل) مؤمن را به ملک. پس این است فرموده خدای _سبحانه: «و ایدهم بروح منه». به هر حال، تشکیکی و دغدغه‌ای در وجود ملک در آدمی نیست؛ چنانچه از آیات و اخبار معتبره دیگر نیز مستفاد می‌شود. بلی تشکیکی که هست در آن، این است که آیا ملک موجود در وی، همان عقل و قوه عاقله است و هر دو یک چیزند به حسب حقیقت ، و متعددند به حسب اسم. و یا اینکه دو چیزند و غیر یکدیگرند. و بر فرض اتحاد آنها، جمیع آنچه که دلالت بر وجود عقل و قوه عاقله دارد، دلالت بر وجود ملک نیز خواهد داشت.
و لیکن آنچه از بسیاری از اخبار و غیر اخبار برمی آید، عدم اتحاد آنهاست. و اینها در صورتی است که ملک را به معنای فرشته بگیریم؛ چنانچه ظاهر و هویداست از لفظ آن. و هرگاه ملک را به معنای عقل و قوه عاقله و یا معنای علم و معرفت و رحمت الهی بگیریم _چنانچه اطلاق لفظ بر هر یک از آنها نیز در کلمات علمای ابرار، بلکه در اخبار اهل بیت اطهار هم فی الجمله شده_، پس در وجود آنها در آدمی ریب و دغدغه نخواهد بود؛ چرا که واضح و عیان است و حاجت به دلیل و بیان و برهان ندارد.
و از بسیاری از آنچه ذکر شد، معلوم می‌شود که اشکالی در وجود شیطان نیز در آن نیست؛ با اینکه آیات و اخبار بسیار _علاوه بر آنچه ذکر شد_ دلالت بر این مطلب دارد. و از آن جمله است، خصوص آیه شریفه «و من یعش عن ذکر الرحمن، نقیض له شیطانا فهو له قرین». و از آن جمله است، نیز خصوص آیه شریفه «من شر الوسواس الخناس، الذی یوسوس فی صدور الناس». و از آن جمله است، نیز آیه شریفه «و جعلنا لکل نبی عدوا شیاطین الانس و الجن»، و آیه «انما یامرکم بالسوء والفحشاء» و آیه شریفه «فانه یامر بالفحشاء و المنکر»، و آیه شریفه «و ینزل علیکم من السماء ماء لیطهرکم به و یذهب عنکم رجز الشیطان».
و از آن جمله است، نیز حدیثی که ثقة الاسلام (علیه الرحمه) در کتاب اصول کافی روایت کرده و مضمون آن، این است که کسی که ربقه اسلام از او کنده شده است، ملاقات نمی‌کند او را، مگر شیطان. و مضمون آن این است که، هرچه از گناهان و بدی‌ها که از بنده به ظهور می‌رسد، پس از شیطان است _خدا لعن کند او را_. و از آن جمله، احادیثی است که دلالت دارد بر اینکه شیطان، یکی از چهار چیزی است که مؤمن ، خالی از آن نیست. و از آن جمله است، نیز ادله متکثره معتبره قطعیه و غیر قطعیه، چه از عقل و چه از نقل و چه از آیات و چه از روایات و چه از اجماع و چه از ضرورت، که دلالت دارند بر لزوم مخالفت شیطان و حرمت و مذمت متابعت از آن؛ زیرا که جمیع آنها به طریق ان دلالت دارند بر وجود شیطان در آن.
و از آن جمله است، نیز ادله متکثره از آیات و اخبار متواتره، که دلالت دارند بر اینکه جمیع آنچه از معاصی که از آدمی سر می‌زند، از شیطان است؛ زیرا که جمیع آنها به طریق ان دلالت دارند بر وجود شیطان در آن. و اینها در صورتی است که شیطان را غیر از قوه شهویه بدانیم. و هرگاه، فرضا، شیطان را خود قوه شهویه و یا نوعی از آن بدانیم، پس جمیع آنچه که دلالت بر وجود قوه شهویه در آن دارند، دلالت بر وجود شیطان در آن نیز دارند. به هر حال، اشکالی در وجود شیطان در آن نیست.
بلی، اشکالی که هست، این است که شیطان به چه معنا موجود در آن است؛ چرا که _از قراری که این کمینه خادم شریعت مطهره از تصفح و تتبع آیات و روایات و کلمات علمای عالی درجات برخورده‌ام_ شیطان بر چند معنا اطلاق شده (است). یکی، همان ابلیس است که تخلف ورزید از سجده کردن بر حضرت آدم (علی نبینا و علیه‌السّلام) و به این سبب، رانده درگاه حضرت احدیت شد. و دیگر، قوه واهمه و خیالیه است. و دیگر، صفت شیطانی است، که نوعی از قوه شهویه به معنای اعم است. و لیکن پر واضح و روشن است، که شیطان به همه این معانی در آدمی وجود دارد و عیب و نقصی هم ندارد؛ چنانچه اشاره به آن خواهد شد. ۳.
۳ - فایده سوم اینکه، در آدمی _که نسخه مختصره عالم است_ آیا آب و آتش وجود دارد یا نه؟ لازم مقاله سالفه _که آدمی نسخه مختصر عالم است_ این است که وجود دارد و لکن تحقیق مطلب، این است که هر یک از آب و آتش را _از قراری که حقیر از تصفح و تتبع آیات و اخبار و کلمات علمای ابرار برخورده‌ام_ معنای بسیار و مسما بی‌شمار است. ۳.۳.
۱ - معانی آب اما آب، پس آن اطلاق بر چند چیز شده: یکی، همان معنای مشهور حسی است که مایه حیات حسیه این نشئه بنی نوع حیوان است و او را می‌آشامند و پاک و پاک کننده می‌دانند و رفع حدث و خبث به وی می‌نمایند، و پر واضح است که آب به این معنا در آدمی وجود ندارد. و دیگر، همان جسم رونده که با قید اضافه او را اطلاق می‌نمایند و در تعبیر، آن را آب مضاف گویند. و آب به این معنا بالنوع در آدمی وجود دارد؛ زیرا که آب چشم و دهان و بینی از محسوسات است.
و دیگر، همان عنصر آبی، که از عناصر چهارگانه موجوده در اجسام است و آب به این معنا نیز در آن وجود دارد؛ زیرا که اتفاقی کل عقلاست، که هر موجودی که از سنخ عالم عنصری است، در آن موجود است، از اجسام مرکب و مخلوق است از عناصر چهارگانه آتش و باد و آب و خاک و ریب و دغدغه در این نیست. پس هیچ انسانی، به اعتبار جسمیت وی، خالی از این آب نخواهد بود. و دیگر، همان طبیعت مائیه که از طبایع چهارگانه سودا و صفرا و بلغم و خون موجوده در اجسام صاحبان روح و حیات است؛ پس هیچ انسان زنده، به اعتبار حیات حیوانی وی، خالی از این آب نیست، با اینکه بسیاری از آیات و اخبار صادره از اهل بیت اطهار نیز دلالت بر وجود این در آن دارد.
و دیگر، همان طینت آدمی است به قول مطلق؛ زیرا که اطلاق آب بر طینت آدمی در آیات و اخبار اهل بیت اطهار در غایت بسیاری و نهایت بی شماری است. و پر واضح است که آب به این معنا هم احدی از آدمیین خالی از آن نیست. و دیگر طینت انبیا و اوصیا و تابعین ایشان است؛ زیرا که اطلاق آب بر طینت این حضرات در اخبار اهل بیت اطهار از حد، افزون و از اندازه، بیرون است. و پر واضح است، نیز که آب به این معنا، احدی از مؤمنین خالی از آن نیست. و دیگر، وجودی است که حضرت واجب الوجود، عنایت به کافه موجودین از آدمیین و غیر آنها از موجودات فرموده‌اند؛ چنانچه از بسیاری از آیات و اخبار و کلمات علمای ابرار مستفاد می‌شود.
و آب به این معنا هم احدی از موجودات خالی از آن نیست. و دیگر، قوه عاقله و عقل است. و آب به این معنا نیز هیچ آدمی مکلف خالی از آن نیست. و دیگر، علم و معرفت است. و آب به این معنا نیز هیچ آدمی مکلف خالی از آن نیست. و دیگر طاعت و فرمانبرداری حضرت الهی است. و آب به این معنا نیز هیچ آدمی، خالی از آن نیست، ولو بالقوه. و دیگر، مغفرت خداوند عالم است گناهان بندگان را. و آب به این معنا در آدمی وجود ندارد. و دیگر، رحمت حضرت الهی و نوازش فرمودن ایشان است، به نسبت به بندگان. و آب به این معنا نیز در آدمی وجود ندارد. و دیگر، آب بهشت است. و دیگر، آبی است که اهل جهنم می‌نوشند. و آب به این دو معنا، فرع وجود جهنم و بهشت است در آن. ۳.۳.
۲ - معانی آتش و اما آتش، پس آن نیز اطلاق برچند معنا شده (است): یکی، همان معنای مشهور متعارف است، که مایه سوختن اجسام عنصریه است و باعث ازهاق روح حیوانی است. و آتش به این معنا در آدمی وجود ندارد. جزما بشهادة الحس و العیان و بدلالة الضرورة والوجدان. و دیگر، آتش جهنم است. و آتش به این معنا، فرع وجود آن است در آن. و دیگر، عنصر آتشین است. و در وجود آن در آدمی، ریب و دغدغه نیست؛ چنانچه اشاره به آن شد. و دیگر، طبیعت ناریه _که از طبایع چهارگانه است_ و در وجود آتش به این معنا در آن نیز، ریب و دغدغه نیست؛ چنانچه اشاره شد.
و دیگر، طینت جن و کفار و تابعین کفار است؛ زیرا که اطلاق آتش بر همین طینت در اخبار متکثره و غیر اخبار، در غایت بسیاری است. و پرواضح است که احدی از آنها خالی از آن نیست. و دیگر، معصیت خداوند عالم است؛ چنانچه از پاره‌ای اخبار و کلمات علمای ابرار برمی آید و در وجود آتش به این معنا، ولو بالقوه، در هر یک از آدمی مکلف غیر معصوم دغدغه نیست. و دیگر، نفس جهل است؛ چنانچه از پاره‌ای اخبار و کلمات علما برمی آید. و وجود آتش به این معنا در آدمی، محل تامل و ریبه نیست.
و دیگر، قوه شهویه که تعبیر از آن گاهی به نفس اماره و گاهی به قوه سبعیه و گاهی به قوه غضبیه می‌نمایند. و وجود آتش به این معنا در آن بی خلاف و گفتگوست، بلکه اتفاقی است، علاوه بر آنچه دانسته شد؛ با اینکه آیات بسیار و اخبار بی شمار _علاوه بر آنچه اشاره شد_ دلالت بر آن دارند. و از آن جمله، آیات و اخباری است که دلالت دارند بر اینکه، اعمال ناشایسته و زشتی که از شخص صادر می‌شود، از نفس وی است و دلالت دارند بر اینکه، نفس اماره به سوء است و بر اینکه، مخالفت نفس و هوی موجب دریافت ثواب و رسیدن بهشت است و موافقت و متابعت آنها سبب وصول به عذاب و دخول دوزخ است؛ زیرا که جمیع، به طریق ان دلالت دارند بر وجود آن در آن.
و دیگر، نفس عذاب الهی است. و وجود این معنا در آن، فی الجمله بی ریب و شبهه است. و دیگر، غضب مذموم است. و وجود آتش به این معنا در آن نیز بی ریب و شبهه است. و دیگر، سوزش هر یک از فراق و اشتیاق و محبت و عشق است؛ چنانچه بعضی از علمای محققین از ارباب عرفان، آیه شریفه «نارالله الموقدة، التی تطلع علی الافئدة» را به همین آتش، تفسیر فرموده‌اند. و دور نیست که مراد از مثل آتشی که حضرت موسی (علی نبینا و علیه‌السّلام) از جانب طور ایمن مشاهده فرمودند _چنانچه آیات و اخبار بسیار بر آن دلالت دارند_، همین آتش باشد.
و آتش به این معنا، اگرچه ممکن الوجود است در هر یک آدمیین، و لو بالقوه - و لیکن وجود آن در انبیا و اوصیا و اولیا بی ریب و دغدغه است. عنکبوتان، مگس غدید کنند عاشقان هر دمی دو عید کنند خداوند عالم، همگی را چنین آتشی روزی کناد! آن تلخ وش که زاهد‌ام الخبائثش خواند اشهی لنا و احلی من قبلة العذارا ۳.
۴ - فایده چهارم اینکه، غضب در آدمی وجود دارد و یا نه؟ لازم مقاله سالفه _که آدمی نسخه مختصره عالم است_ این است که هست، و لیکن تحقیق مطلب، این است که غضب بر چند معنا اطلاق شده: ۳.۴.
۱ - معانی غضب یکی، عذاب نمودن خداوند عالم است بندگان مستحق عذاب را. و وجود غضب به این معنا در آن، بی معناست؛ چنانچه واضح و روشن است. و دیگر، خود عذاب الهی است. و وجود غضب به این معنا در آن، فی الجمله، دور نیست؛ خصوصا بنابر مذهب کسانی که عذاب را عین اعمال ناشایسته و افعال ناپسندیده می‌دانند. و دیگر، خود دوزخ است. و وجود غضب به این معنا در آن، فرع وجود دوزخ است؛ با اینکه وجود دوزخ معهود در آن، به غایت بی معناست، بلکه وجود دوزخ ب.
غ. معهود هم خالی از اشکالی نیست؛ اگرچه از پاره‌ای اخبار بر می‌آید وجود آن در آن. و دیگر، انتقام کشیدن و پاداش مظلمه دادن است به قول مطلق. و وجود این معنا در آن، فی الجمله بی ریب و دغدغه است، بلکه حس و عیان شاهد بر آن است، علاوه بر شواهد و ادله دیگر، که دلالت بر آن دارد. و دیگر، بی رحمی نمودن و ترحم نکردن. و این معنا هم فی الجمله، در آن هست بی ریب و دغدغه، به شهادت حس و عیان و دلالت ضرورت و وجدان . و دیگر، جوش آمدن خون شخص است از برای خواستن انتقام.
و وجود این معنا، فی الجمله، در آن بی ریب و دغدغه است، به شهادت حس و عیان و دلالت ضرورت و وجدان، علاوه بر آیات عدیده و اخبار کثیره که دلالت واضحه بر آن دارند. و دیگر، جوش آمدن خون است از برای خواستن انتقام به ناحق. و وجود این معنا در آدمی غیر معصوم، بی خلاف و گفتگوست و در آدمی معصوم، خالی از اشکال نیست. و دیگر، جوش آوردن خون شخص است از برای خواستن انتقام و خشم گرفتن بر غیر است. و وجود این معنا نیز در آدمی، فی الجمله، بی خلاف و گفتگوست؛ زیرا که از جمله افعال قلبیه صادره از وی است. ۳.
۵ - فایده پنجم اینکه، غضب در بسیاری از آیات و اخبار نسبت داده شده به خداوند عالم _جلت عظمته_. و از آن جمله است، سبقت رحمته غضبه. و در بسیاری از آیات و اخبار دیگر نیز نسبت داده شده به انبیا و اوصیای معصومین (علیهم الصلاة والسلام). و در بسیاری از اخبار و کلمات علمای ابرار و اطلاقات اهل عرف و عادت، نسبت داده شده ب. غ. معصومین از بندگان، که از نیکان و خوبانند. و در بسیاری از اخبار و کلمات علمای اخیار ابرار و اطلاقات سایر ناس، نسبت داده شده نیز به بدان از بندگان.
و در بعضی از آیات و بسیاری از اخبار معتبره، نسبت داده نیز به شیطان و در پاره‌ای از اخبار معتبره، نسبت داده شده به جهل مقابل عقل. و پرواضح است که نسبت غضب به همه معانی _که ذکر شد - به همه اشخاص_ که بیان شد غلط و باطل است و تحقیق مطلب این است که: ۳.۵.
۱ - نسبت غضب به خداوند نسبت غضب و اضافه آن به خداوند عالم، صحیح نیست، بلکه محال و ممتنع است، مگر غضب به معنای اول و دوم و سوم مطلقا و چهارم و پنجم و هشتم _اگر به حق باشند_ صحیح و رواست؛ بلکه دور نیست که غضب، به معنای عدم ترحم د. ح. کسی که مستحق ترحم نیست، به خداوند عالم نیز روا باشد. و نسبت به اضافه آن به ملک، صحیح و روا نیست، مگر غضب به معنای اول و دویم مطلقا و چهارم و هشتم _اگر به حق باشند_ و پنجم د. ح. کسی _که مستحق عدم ترحم باشد که صحیح و رواست_؛ بلکه دور نیست که غضب، نسبت به معنای هشتم نیز، فی الجمله، به ملک روا باشد. ۳.۵.
۲ - نسبت غضب به معصومین و نسبت آن به معصومین نیز روا و صحیح نیست، مگر به معنای اول و دویم مطلقا و چهارم و ششم و هشتم _اگر به حق باشند_ و پنجم د. ح. کسی که مستحق عدم ترحم باشد، که صحیح و رواست و نسبت آن به نیکان و بندگان غیر معصومین، صحیح و روا نیست، مگر به معنای چهارم و ششم و هشتم _اگر به حق باشند_ و پنجم د. ح. کسی که مستحق عدم ترحم باشد، که صحیح و رواست. بلکه فی الحقیقة، غضبی که د. ح. نیکان از غیر معصومین رواست، راجع به حب فی الله و بغض فی الله است؛ بلکه غضبی که د. ح. معصومین نیز رواست، آن هم از این قبیل است، مادامی که به معنای اول و دویم نباشد. ۳.۵.
۳ - نسبت غضب به بندگان و نسبت آن به بدان از بندگان، صحیح و روا نیست، مگر به معنای چهارم و پنجم و ششم و هشتم. و از آنچه ذکر شد، معلوم می‌شود که غضبی که صحیح است، اضافه و نسبت آن به مکلفین؛ یعنی غضب به معنای چهارم و پنجم و هشتم بر دو نوع است: یکی، غضب لله و فی الله است، و این در وقتی است که شخص محض از برای خداوند عالم به غضب آید، و این نوع از غضب، ممدوح است؛ بلکه از افراد حب فی الله و بغض فی الله خواهد بود. و حکم حب و بغض فی الله از برای وی ثابت است و از جمله عبادات و حسنات است، به شرطی که مشوب به ریا و عجب نباشد. ولیکن در صورتی که یکی از عجب و ریا ضمیمه آن شود، از عبادت و حسنه نخواهد بود؛ بلکه این نوع هم داخل غضب مذموم خواهد شد. ۳.۵.
۴ - مذمت غضب و نوع دیگر از آن، غضب لغیر الله و فی غیر الله است. و آن در وقتی است که غضب محض از برای خداوند عالم نباشد. و این نوع از غضب، از جمله عبادات و حسنات نیست؛ بلکه هرگاه این غضب بی جا و به ناحق باشد، و از روی اختیار و شعور باشد، مذموم است و از جمله گناهان و معاصی است. و هرگاه بجا و بحق باشد، مثل غضب مظلوم بالنسبه به ظالم و انتقام کشیدن و تقاص نمودن آن از آن، در جاهایی که انتقام و قصاص و تقاص مشروع است، پس در این صورت مذموم نیست، و از جمله امور غیر محرمه و مباحه است.
و از اینجا معلوم می‌شود که آنچه که دلالت بر مذمت غضب و شناعت و حرمت آن می‌کنند، چه از آیات و چه از روایات صادره از اهل بیت اطهار، و چه از غیر آنها، تمامی آنها اختصاص به شق اول از این نوع دارد؛ زیرا که شق دوم از این نوع، از جمله مباحات بالقطع و الیقین، و شق اول از نوع اول، که از جمله عبادات واجبه است _چنانچه اشاره شده_، و شق دوم از آن نوع، اگرچه از جمله محرمات و سیئات است، ولیکن نه به اعتبار نفس غضب است، بلکه به اعتبار انضمام عجب و ریاست به آن.
پس فی الحقیقه، حرمت این شق به اعتبار ضم نمودن ضمیمه است و به سبب همین حرمت و مذمت عارض غضب شده است، و اگر نه این نوع از غضب فی حد ذاته از جمله عبادات و حسنات است. به هر حال، غضب در این صورت، مثل نماز فریضه است که عجب و ریا به او ضم شده باشد و هرگاه فرض کنیم جواز ضم عجب و ریا را به عبادت، هر آینه این نماز و این غضب از جمله عبادات واجبه و صحیحه بی عیب خواهد بود. پس منحصر شد مورد ادله _که دلالت بر مذمت و حرمت و شناعت غضب دارند_ به شق اول از نوع دویم و غضب، و هو المطلوب.
و این غضب، غیر از غضب به معنای ششم و هفتم است؛ چرا که این از جمله افعال و مسبب است، از غضب به معنای ششم و هفتم. و غضب به معنای ششم و هفتم، از جمله حالات عارضه آدمی و از مقوله انفعال و سبب حصول غضب به آن معناست. و آنچه از آیات و اخبار که دلالت می‌کند بر این که غضب از شیطان و رجز آن و جمره آن است، اختصاص به غضب به همین معنا دارد، و آنچه از اخبار که دلالت دارد بر اینکه غضب فاسد می‌سازد ایمان را، و بر اینکه غضب، کلید هر شری است، نیز اختصاص به همین دارد؛ و اگرچه ممکن است نیز که مراد از اینها غضب به همان معنای فعلی باشد.
خلاصه مطلب، این است که غضب به معنای ششم و هفتم، از جمله حالات شخص است و غیر از غضب به معنای چهارم و پنجم و هشتم، که از جمله افعال آن است؛ اگرچه ممکن است که غضب حالی هم، نوع مذموم و نوع غیر مذموم داشته باشد؛ ولیکن ممکن نیست که مثل غضب فعلی، حرام و واجب داشته باشد. پس آنچه دلالت بر حرمت غضب و یا وجوب آن داشته باشد، اختصاص به غضب فعلی خواهد داشت و شامل غضب حالی نخواهد بود. ولیکن آنچه که دلالت بر مذمت غضب داشته باشد، اختصاص به غضب فعلی ندارد؛ هم چنان که فی حد ذاته اختصاص به غضب حالی نیز ندارد؛ چرا که مذمت، اعم است از حرمت .
پس با هر یک از این دو معنای غضب، جمع وی ممکن است؛ اگرچه به حسب ظاهر، اطلاق لفظ و استعمال آن دور نیست، که اختصاص به یکی از این دو داشته باشد؛ چنانچه اشاره شد. و از اینجا هم معلوم می‌شود که نسبت غضب و اضافه آن به شیطان، صحیح و روا نیست، مگر غضب فعلی و حالی _که در آدمی پیدا می‌شود و مورد مذمت و شناعت و حرمت می‌گردد_ که صحیح و رواست نسبت و اضافه آن به آن.
منبع: دیوان امیرالمؤمنین، ص۴۴، چاپ سنگی · بحارالانوار، ج۵۸، ص۲۹۶ · علل الشرائع، ج۱، ص۴، چاپ قم · مجادله/سوره۵۸، آیه۲۲ · تفسیر الصافی، ج۲، ص۶۷۹، چاپ اسلامیه · ق/سوره۵۰، آیه۱۷ ۱۸ · تفسیر الصافی، ج۲، ص۵۹۹ · بقره/سوره۲، آیه۲۶۸ · تفسیر نور الثقلین، ج۱، ص۲۸۶ · الکافی، ج۲، ص۳۳۰، چاپ آخوندی، به جای «الغفلة» «القسوة» · اصول کافی، ط اسلامیه، ج۲، ص۳۳۰ · الکافی، ط اسلامیه، ج۲، ص۲۶۷ · الکافی، ط اسلامیه، ج۲، ص ۲۶۷ · زخرف/سوره۴۳، آیه۴۳ · ناس/سوره۱۱۴، آیه۴ ۵ · انعام/سوره۶، آیه۱۱۲ · بقره/سوره۲، آیه۱۹۹ · نور/سوره۲۴، آیه۲۱ · انفال/سوره۸، آیه۱۱ · الکافی، ج۲، ص۲۹۱ · الکافی، ج۲، ص۱۶ · الکافی، ج۲، ص۲۵۰ · همزه/سوره۱۰۴، آیه۶ ۷ · بحارالانوار، ج۹۱، ص۲۳۹
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.